วัดกองแขก

Rating: 4.4/5 (5 votes)

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 06.00–18.00 น.

 

วัดกองแขก เป็นวัดประจำชุมชนบ้านกองแขก อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ วัดแห่งนี้มีความสำคัญในฐานะศูนย์รวมจิตใจของชุมชนเก่าแก่ที่ประกอบขึ้นจากผู้คนหลายถิ่น ทั้งสายแม่พริกจากลำปาง เชียงแสนจากเชียงราย น่าน เชียงคำ และผู้คนในลุ่มน้ำแม่แจ่มที่ค่อย ๆ รวมตัวตั้งหลักแหล่งจนเกิดเป็นชุมชนตลาดและชุมชนเกษตรกรรม เมื่อชุมชนมั่นคง วัดและศาสนสถานจึงเกิดขึ้นตามมา และวัดกองแขกก็กลายเป็นหมุดหมายที่สะท้อน “ตัวตนแม่แจ่ม” แบบจับต้องได้ ผ่านวิหารไม้เก่าแก่และภาพจิตรกรรมฝาผนังที่ถูกยกให้เป็นงานพื้นบ้านชั้นเด่นของภาคเหนือ โดยกรมศิลปากรจัดอยู่ในกลุ่ม “จิตรกรรมพื้นบ้าน กลางพุทธศตวรรษที่ 25” ของวิหารวัดกองแขกอย่างชัดเจน

 

หัวใจของวัดกองแขกอยู่ที่ “วิหาร” ซึ่งมีอายุไม่น้อยกว่าร้อยปีตามที่เล่าขานในท้องถิ่น งานช่างของวิหารถูกผูกโยงกับกลุ่มช่างจากลำปางที่อพยพเข้ามาอยู่ร่วมในชุมชน จึงไม่น่าแปลกที่โครงสร้างและรายละเอียดหลายจุดจะให้ความรู้สึกถึงความประณีตแบบช่างเมือง แม้จะถูกปรับให้เข้ากับวัสดุและรสนิยมของผู้คนในแม่แจ่มเอง สิ่งนี้ทำให้วัดกองแขกมี “บุคลิกสองชั้น” คือชั้นของสกุลช่างที่พกทักษะและรูปแบบติดตัวมา และชั้นของความเป็นพื้นบ้านแม่แจ่มที่กลั่นใหม่ตามบริบทของพื้นที่จริง

 

เมื่อพูดถึงจิตรกรรมฝาผนังของวัดกองแขก จุดที่โดดเด่นที่สุดคือภาพ “คอสอง” หรือแถบภาพด้านบนระดับเหนือสายตา ที่ทำหน้าที่เหมือนสายเล่าเรื่องต่อเนื่องวนไปตามผนัง ภาพชุดนี้ไม่ได้พยายามทำให้หรูหราตามราชสำนัก แต่เลือกความคมชัดและพลังการเล่าเรื่องแบบช่างพื้นบ้าน อารมณ์ของภาพมักมาในจังหวะที่ “พู่กันวิ่ง” มีการตวัดปลายพู่กันให้เกิดความพลิ้วและความเฉียบคม โดยเฉพาะเวลาวาดเทวดาฟ้อนรำ ตัวละครในชาดก หรือฉากพุทธประวัติที่ต้องการความเคลื่อนไหว ภาพจึงเหมือนมีแรงส่งอยู่ในเส้น ไม่ได้ยืนแข็งให้ดูอย่างเดียว

 

ถ้าจะเทียบ “สกุลช่าง” ให้เห็นชัด วัดกองแขกมักถูกวางไว้ใกล้หมวด “จิตรกรรมล้านนาพื้นบ้าน” มากกว่างานที่มีโครงแบบราชสำนักหรือแบบวิชาการ กล่าวคือ ช่างเน้นเล่าเรื่องให้คนในพื้นที่เข้าใจทันที ใช้สัญลักษณ์ที่ชุมชนคุ้น เช่น การจัดวางตัวละครเป็นแถวเป็นตอน การทำฉากเป็นชั้น ๆ และการสื่อสารอารมณ์ผ่านท่าทางมากกว่าการไล่แสงเงาแบบตะวันตก ตรงนี้คือภาษาภาพที่ “ทำงานจริง” ในพื้นที่วัด เพราะคนที่มาฟังธรรม มาทำบุญ หรือมารวมงานประเพณีสามารถอ่านเรื่องจากผนังได้โดยไม่ต้องมีคำบรรยายยาว ๆ

 

อย่างไรก็ตาม ความน่าสนใจของวัดกองแขกคือมันไม่ใช่พื้นบ้านแบบไร้ราก แต่เป็นพื้นบ้านที่มีสายช่าง “พกความเป็นเมือง” มาด้วย หากมองเทียบกับงานที่ขึ้นชื่อของลำปางซึ่งมักมีความเป็นระบบในองค์ประกอบและมีความละเอียดของลวดลายแบบช่างฝีมือ (โดยเฉพาะกลุ่มวิหารในลำปางหลายแห่งที่ได้รับอิทธิพลช่างพม่าและช่างเมือง) งานวัดกองแขกจะลดความเคร่งครัดลง แล้วเพิ่ม “อารมณ์” และ “ความเป็นคน” เข้าไปมากขึ้น ตัวละครอาจมีสีหน้าและท่วงท่าที่ดูใกล้ชีวิตจริงกว่า รายละเอียดบางอย่างกล้าหยาบอย่างตั้งใจเพื่อให้ภาพอ่านง่ายในระยะไกล และเพื่อให้จังหวะเรื่องไม่สะดุด

 

ถ้าเทียบกับจิตรกรรมสกุลช่างไทใหญ่ (ซึ่งในภาคเหนือจะเจอการจัดฉากแบบมีมิติและการเล่าเรื่องที่พาดไปด้วยรายละเอียดชุมชนมากมาย) วัดกองแขกยังคงยืนอยู่ฝั่งล้านนาพื้นบ้านที่ให้ความสำคัญกับ “เส้น” และ “จังหวะ” เป็นหลัก กล่าวง่าย ๆ คือ งานไทใหญ่มักทำให้คุณหยุดดูรายละเอียดละเอียดยิบ ส่วนงานวัดกองแขกทำให้คุณ “อ่านเรื่องได้ลื่น” และรับพลังจากพู่กันก่อน แล้วค่อยย้อนกลับไปมองรายละเอียดที่ซ่อนอยู่ตามฉากและกิริยาท่าทางอีกที

 

นอกจากความงามทางศิลปะ จิตรกรรมของวัดกองแขกยังมีคุณค่าเชิงมานุษยวิทยา เพราะภาพพื้นบ้านมักเผลอบันทึกโลกของผู้คนร่วมสมัยไว้ด้วย ไม่ว่าจะเป็นเครื่องแต่งกาย ทรงผม ท่าฟ้อน ท่ากราบ รูปแบบอาคาร เครื่องมือเครื่องใช้ หรือแม้แต่ “วิธีมองเทวดาและมนุษย์” ในสายตาช่าง จุดเหล่านี้ทำให้วัดกองแขกไม่ใช่แค่จุดถ่ายรูป แต่เป็นเหมือนหน้าต่างที่เปิดให้เห็นความคิดและรสนิยมของแม่แจ่มในช่วงเวลาหนึ่งอย่างเป็นรูปธรรม

 

การเดินทาง วัดกองแขกอยู่ห่างจากตัวอำเภอแม่แจ่มประมาณ 7 กิโลเมตร ใช้เส้นทางถนนสายฮอด–แม่แจ่ม มุ่งหน้าเข้าสู่ตำบลกองแขก จากตัวเมืองเชียงใหม่สามารถขับรถไปอำเภอฮอด แล้วต่อไปแม่แจ่ม (เส้นทางภูเขา โค้งเยอะ ควรเผื่อเวลาและขับด้วยความระมัดระวัง) เมื่อถึงตัวอำเภอแม่แจ่มให้เดินทางต่อไปตามป้ายตำบลกองแขก ระหว่างทางจะเป็นภาพวิถีชุมชนและพื้นที่เกษตรของลุ่มน้ำแม่แจ่ม การเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนตัวจะสะดวกที่สุด ส่วนผู้ที่ไม่มีรถสามารถเหมารถท้องถิ่นจากตัวอำเภอแม่แจ่มเพื่อไปกลับได้ตามความเหมาะสม

 

เวลามาเยือนวัดกองแขก แนะนำให้ให้เวลากับวิหารมากเป็นพิเศษ ลองเดินช้า ๆ ไล่สายตาตามคอสองเหมือนอ่านหนังสือภาพ และถ้าอยาก “ดูให้ลึก” ให้สังเกต 3 อย่างคือ (1) จังหวะเส้นที่เปลี่ยนหนา–บางตามอารมณ์ของฉาก (2) ท่าทางเทวดาฟ้อนรำและตัวละครที่มักมีการบิดลำตัวหรือยกมือแบบมีลีลา และ (3) วิธีจัดวางฉากให้เรื่องไหลต่อเนื่องโดยไม่ต้องมีเส้นกรอบมากมาย คุณจะเริ่มเห็นว่าภาพของที่นี่ไม่ได้แค่วาดสวย แต่ “วาดให้เล่าเรื่องได้” และนี่คือเสน่ห์ที่ทำให้วิหารวัดกองแขกถูกพูดถึงในฐานะงานจิตรกรรมพื้นบ้านสำคัญของแม่แจ่ม

 

 

ตอบ: เด่นที่สุดคือวิหารเก่าแก่และจิตรกรรมฝาผนัง โดยเฉพาะภาพคอสองที่เล่าเรื่องพุทธประวัติ ชาดก และภาพเทวดาฟ้อนรำด้วยลีลาพู่กันคมและมีชีวิตแบบพื้นบ้านแม่แจ่ม

 

ตอบ: งานที่นี่ให้อารมณ์ “พื้นบ้านที่เล่าเรื่องได้ลื่น” เน้นพลังของเส้นและท่าทางตัวละคร ชวนอ่านเรื่องจากผนังได้ทันที มากกว่าการเน้นความหรูหราหรือรายละเอียดแบบราชสำนัก

 

ตอบ: ถ้าตั้งใจดูภาพคอสองแบบละเอียด แนะนำอย่างน้อย 30–60 นาที แต่ถ้ารวมการถ่ายภาพและเดินชมบรรยากาศสบาย ๆ อาจเผื่อ 1–1.5 ชั่วโมง

 

ตอบ: สะดวกที่สุดคือรถยนต์ส่วนตัว เพราะอยู่ห่างจากตัวอำเภอแม่แจ่มประมาณ 7 กม. ใช้ถนนสายฮอด–แม่แจ่ม แล้วเข้าเขตตำบลกองแขก หากไม่มีรถสามารถเหมารถท้องถิ่นจากตัวอำเภอแม่แจ่มได้

 

ตอบ: แต่งกายสุภาพ พูดคุยเบา ๆ ไม่สัมผัสผนัง/ภาพจิตรกรรมโดยตรง และถ้าจะถ่ายภาพให้ระวังการใช้แฟลชหรือการเข้าใกล้ผนังมากเกินไป เพื่อช่วยถนอมสภาพงานเก่าแก่