โครงการสถานีสาธิตและถ่ายทอดการเกษตร ป่าไม้ สิ่งแวดล้อม ตามพระราชดำริ บ้านแปกแซม

Rating: 4/5 (5 votes)

วันเปิดทำการ: แนะนำติดต่อ/นัดหมายล่วงหน้าก่อนเดินทาง (เป็นพื้นที่ปฏิบัติงานตามพระราชดำริ และมีงานภาคสนามต่อเนื่อง)

เวลาเปิดทำการ: แนะนำไปช่วงกลางวัน 08.30–16.30 น. (เวลาอาจเปลี่ยนตามภารกิจพื้นที่/ฤดูกาล ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง)

 

โครงการสถานีสาธิตและถ่ายทอดการเกษตร ป่าไม้ สิ่งแวดล้อม ตามพระราชดำริ บ้านแปกแซม เป็นปลายทางของคนที่อยากเห็น “งานอนุรักษ์ป่าต้นน้ำที่เดินได้ด้วยอาชีพ” แบบไม่ต้องจินตนาการ เพราะพื้นที่แถวบ้านแปกแซมในตำบลเปียงหลวง อำเภอเวียงแหง คือทั้งพื้นที่สูงและพื้นที่ชายแดนที่มีเงื่อนไขซ้อนกันหลายชั้น ตั้งแต่เรื่องน้ำต้นทุนของภูเขา เรื่องป่าต้นน้ำที่ถูกกดดันจากการขยายพื้นที่ทำกิน ไปจนถึงมิติความมั่นคงของชุมชนที่อยู่ใกล้แนวชายแดน

 

จุดตั้งต้นสำคัญของโครงการนี้อยู่ที่การเสด็จฯ เยี่ยมราษฎรบ้านแปกแซมเมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ 2543 โดยทอดพระเนตรพื้นที่และสวนมันอะลูที่อยู่ห่างจากหมู่บ้านไปทางทิศตะวันตกราว 2 กิโลเมตร และทรงพบความจริงที่ “เห็นแล้วปล่อยไว้ไม่ได้” คือบริเวณบ้านแปกแซมและพื้นที่ใกล้เคียงเป็นต้นน้ำลำธารที่สำคัญของหลายห้วย ได้แก่ ห้วยหกหลวง ห้วยนายาว และห้วยนาอ่อน ซึ่งไหลลงสู่น้ำแม่แตง หากป่าต้นน้ำถูกบุกรุกต่อเนื่อง ไม่ได้แปลว่าเสียแค่พื้นที่สีเขียว แต่แปลว่าอนาคตของน้ำกินน้ำใช้และน้ำเพื่อการเกษตรของผู้คนปลายน้ำจะเปราะบางลงเรื่อย ๆ แบบหยุดยาก

 

ในช่วงนั้น พื้นที่ป่าถูกบุกรุกแผ้วถางเพื่อทำไร่มันอะลู ไร่เผือก และสวนลิ้นจี่ และมีแนวโน้มจะถูกแผ้วถางมากขึ้นตามจำนวนประชากรของหมู่บ้านโดยรอบ เช่น บ้านแปกแซม บ้านหินแตว บ้านหลักแต่ง และบ้านเปียงหลวง เมื่อแรงกดดันทางปากท้องเพิ่มขึ้น ป่ามักเป็นสิ่งแรกที่ถูกขยับออกไปเพื่อเปิดพื้นที่ทำกิน นี่คือวงจรที่หลายพื้นที่ต้นน้ำเจอเหมือนกันคือ “ป่าถูกลดเพื่อรายได้ระยะสั้น” แต่ผลที่ตามมาเป็นต้นทุนระยะยาวของทั้งระบบน้ำ

 

และเพราะที่นี่เป็นพื้นที่ชายแดน จึงมีมิติความมั่นคงประกบอยู่ด้วย ทั้งความล่อแหลมต่อปัญหายาเสพติด และผลกระทบจากการจัดระเบียบชายแดนของประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งอาจกระทบวิถีชีวิตและความปลอดภัยของชุมชน หากชุมชนขาดทางเลือกอาชีพที่มั่นคง ความเสี่ยงด้านสังคมก็ยิ่งถูกขยายขึ้น โครงการจึงไม่ได้มองแค่ “ปลูกอะไรดี” แต่ต้องมองว่า “ทำอย่างไรให้คนอยู่กับป่าได้อย่างไม่ทำร้ายป่า และชุมชนมีความมั่นคงพอจะไม่ถูกดึงกลับไปสู่ทางเลือกที่เสี่ยง”

 

พระราชเสาวนีย์ที่สรุปเป็นแก่นของโครงการจึงชัดเจนใน 2 แนวทางใหญ่ แนวทางแรกคือให้พัฒนาด้านการเกษตร โดยมีสถานีสาธิตและถ่ายทอดการเกษตร ป่าไม้ สิ่งแวดล้อม เป็นแหล่งถ่ายทอดเทคโนโลยีและองค์ความรู้แก่ราษฎรที่เข้ามาทำงานและเรียนรู้ในสถานี เมื่อราษฎร “รู้จริงจากการทำจริง” จึงค่อยขยายผลกลับไปยังพื้นที่ทำกินของตนเอง แนวทางที่สองคือให้พัฒนาแหล่งน้ำ ควบคู่กับการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่า เพื่อให้มีน้ำเพียงพอต่อการอุปโภคบริโภคและการเกษตร นี่คือวิธีคิดแบบต้นน้ำที่ไม่แยกน้ำออกจากป่า และไม่แยกป่าออกจากปากท้อง

 

ที่ตั้งของสถานีอยู่หมู่ที่ 6 ตำบลเปียงหลวง อำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่ มีความสูงจากระดับน้ำทะเลปานกลางราว 1,300 เมตร และอยู่ห่างจากแนวชายแดนประมาณ 700 เมตร เดิมพื้นที่อยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าเชียงดาว ต่อมามีการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติ โดยขอบเขตพื้นที่สถานีได้กันออกจากเขตอุทยานเรียบร้อยแล้ว ทำให้การทำงานภาคสนามและการจัดการพื้นที่สามารถเดินหน้าได้ภายใต้กรอบที่ชัดเจนมากขึ้น

 

ภูมิประเทศของพื้นที่สถานีเป็นเขาสูงลาดชัน ซึ่งเป็นธรรมชาติของพื้นที่สูงในภาคเหนือ และมีแหล่งน้ำสำคัญคือห้วยหกหลวง ห้วยนายาว และห้วยนาอ่อน ความลาดชันทำให้การจัดการดินและน้ำต้องละเอียดกว่าพื้นที่ราบ เพราะถ้าดินถูกชะล้างง่าย ผลผลิตก็ไม่มั่นคง และเมื่อผลผลิตไม่มั่นคง รายได้ก็สั่นคลอน แล้วแรงกดดันต่อป่าก็วนกลับมาอีก โครงการที่ดีในพื้นที่สูงจึงต้องทำให้ชุมชน “อยู่ได้จริง” ในทางเศรษฐกิจ พร้อม ๆ กับ “อยู่ได้ยาว” ในทางทรัพยากร

 

สภาพภูมิอากาศของเวียงแหงมีความสุดโต่งตามฤดูกาล ฤดูหนาวช่วงเดือนธันวาคมถึงมกราคมอากาศหนาวจัด ฤดูร้อนช่วงกุมภาพันธ์ถึงเมษายนอากาศร้อนจัด และฤดูฝนฝนตกชุกและมักตกหนัก เงื่อนไขนี้ส่งผลทั้งต่อการเพาะปลูก การปศุสัตว์ และการเดินทางของผู้มาเยือน ถ้าตั้งใจมาเพื่อเรียนรู้ ควรวางแผนให้สอดคล้องฤดูกาล เช่น ช่วงฝนต้องยอมรับความเสี่ยงเรื่องถนนลื่นและหมอกหนา ขณะที่ช่วงหนาวต้องเตรียมเสื้อกันหนาวและเผื่อเวลาขับรถตอนเช้ามืดเพราะทัศนวิสัยอาจลดลง

 

ในมุมของผู้มาเยือน โครงการลักษณะนี้มักให้ประสบการณ์ต่างจากแหล่งท่องเที่ยวทั่วไป เพราะนี่คือ “พื้นที่ทำงาน” มากกว่า “พื้นที่โชว์” ความหมายของการมาเยือนจึงอยู่ที่การเห็นความสัมพันธ์ของป่า–น้ำ–อาหาร–รายได้แบบเป็นภาพเดียวกัน คุณจะเริ่มเข้าใจว่าแหล่งน้ำของชุมชนไม่ได้เกิดจากฝนอย่างเดียว แต่เกิดจากป่าที่คุมความชุ่มชื้น เกิดจากการใช้ที่ดินที่ไม่ทำให้หน้าดินไหลหาย และเกิดจากอาชีพที่ไม่ผลักให้คนต้องขยายพื้นที่ทำกินเข้าไปในป่าเพิ่ม

 

เพราะเป็นพื้นที่ปฏิบัติงานต่อเนื่อง สิ่งที่ช่วยให้ทริปราบรื่นที่สุดคือการติดต่อหรือวางนัดหมายล่วงหน้า การนัดหมายไม่ใช่พิธี แต่คือการเคารพจังหวะงานภาคสนามของเจ้าหน้าที่และชุมชน และยังช่วยให้ผู้มาเยือนได้คำแนะนำที่ตรงกับสถานการณ์จริงในช่วงนั้น เช่น จุดที่เหมาะต่อการเรียนรู้ จุดที่ควรหลีกเลี่ยง หรือช่วงเวลาที่สะดวกต่อการเข้าพื้นที่ บางช่วงอาจมีภารกิจดูแลแหล่งน้ำหรือฟื้นฟูป่าที่ต้องการความปลอดภัยสูง การไปแบบมีข้อมูลย่อม “เห็นมากกว่าและเสี่ยงน้อยกว่า”

 

ถ้าคุณอยากให้การเดินทางสบายขึ้น ให้เผื่อเวลาไว้มากกว่าปกติ เพราะเส้นทางภูเขามีโค้งและความชันเป็นธรรมชาติ และในฤดูฝนสภาพทางอาจเปลี่ยนได้เร็ว เตรียมน้ำดื่ม ยาประจำตัว เสื้อกันฝนหรือเสื้อกันลม และวางแผนสัญญาณการสื่อสารให้พร้อม โดยเฉพาะถ้ามีเด็กหรือผู้สูงอายุร่วมทริป การเตรียม “แผนพักระหว่างทาง” จะช่วยให้ทุกคนได้สนุกกับการเรียนรู้มากกว่าการเหนื่อยกับการเดินทาง

 

สิ่งที่ทำให้โครงการนี้มีคุณค่าต่อการมาเที่ยวแบบ “ได้ความหมาย” คือการที่มันไม่ได้พยายามตอบคำถามแบบสั้น ๆ ว่าจะอนุรักษ์ป่าอย่างไร แต่มันตอบด้วยวิธีที่ทำให้คนอยู่ได้จริง คือสร้างแหล่งเรียนรู้ ถ่ายทอดเทคโนโลยีให้ชุมชน แล้วค่อยขยายผลกลับไปยังแปลงของตนเอง พร้อม ๆ กับฟื้นฟูป่าและจัดการน้ำให้พอใช้พอกิน นี่คือการอนุรักษ์ที่ไม่ฝากภาระให้ป่าแบกคนฝ่ายเดียว แต่ทำให้คนกับป่าเดินไปด้วยกัน

 

การเดินทาง โดยภาพรวมสามารถวางแผนจากตัวเมืองเชียงใหม่มุ่งหน้าเข้าสู่อำเภอเวียงแหง จากนั้นไปยังตำบลเปียงหลวงและบ้านแปกแซม โดยมีข้อมูลระบุว่า “จากบ้านเปียงหลวงถึงสถานีบ้านแปกแซมประมาณ 11 กิโลเมตร” และ “จากเชียงใหม่ถึงสถานีประมาณ 171 กิโลเมตร” ควรเผื่อเวลาเป็นพิเศษเพราะเป็นเส้นทางพื้นที่สูง และแนะนำตรวจสอบสภาพอากาศ/สภาพทางก่อนออกเดินทางทุกครั้ง โดยเฉพาะช่วงหมอกหนาและช่วงฝนตกหนัก

 

 

ตอบ: เหมาะกับคนที่อยากเที่ยวภาคเหนือแบบได้ความสงบและได้ความหมาย ชอบเรียนรู้เรื่องป่าต้นน้ำ แหล่งน้ำ และการพัฒนาอาชีพบนพื้นที่สูง ไม่เน้นเช็กอิน แต่เน้นเข้าใจ “ของจริง” ในพื้นที่ภาคสนาม

 

ตอบ: เพราะพื้นที่เป็นต้นน้ำสำคัญและเคยถูกกดดันจากการบุกรุกแผ้วถางเพื่อทำกิน แนวคิดของสถานีคือให้ชุมชนได้เรียนรู้เทคโนโลยีและแนวทางทำเกษตรอย่างเหมาะกับพื้นที่สูง แล้วขยายผลกลับไปยังแปลงของตนเอง พร้อม ๆ กับการฟื้นฟูป่าและพัฒนาแหล่งน้ำ เพื่อให้คนอยู่ได้และป่าอยู่ได้

 

ตอบ: ควรติดต่อหรือวางนัดหมายล่วงหน้า เผื่อเวลาเดินทาง เตรียมน้ำดื่ม เสื้อกันฝนหรือเสื้อกันลม ยาประจำตัว และตรวจสอบสภาพอากาศ เพราะเป็นเส้นทางพื้นที่สูงและบางฤดูกาลอาจมีหมอกหรือฝนหนัก

 

ตอบ: สามารถโทรติดต่อหัวหน้าโครงการตามเบอร์ที่ระบุในตาราง หรือประสานศูนย์พัฒนาโครงการอนุรักษ์ป่าและพัฒนาชุมชน ห้วยฮ่องไคร้ เพื่อขอข้อมูลล่าสุดก่อนเดินทาง

 

ตอบ: ถ้าเน้นอากาศเย็นและทัศนียภาพสบายตา ช่วงปลายฝนต้นหนาวถึงฤดูหนาวมักเหมาะ แต่ควรเช็กพยากรณ์อากาศและสภาพทางก่อนออกเดินทางทุกครั้ง โดยเฉพาะวันที่มีหมอกหนาหรือฝนตกหนัก