อ่างเก็บน้ำห้วยไร่

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00 – 17.00 น.

 

อ่างเก็บน้ำห้วยไร่ จังหวัดมุกดาหาร เป็นแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติและแหล่งน้ำสำคัญของตำบลดงมอน อำเภอเมืองมุกดาหาร ตั้งอยู่ท่ามกลางแนวภูเขาระหว่างภูคำยางกับภูไม้ไผ่บ้าน ภาพของผืนน้ำซึ่งโอบล้อมด้วยป่า เนินเขา และท้องฟ้ากว้าง ทำให้พื้นที่แห่งนี้มีบรรยากาศสงบ แตกต่างจากแหล่งท่องเที่ยวในตัวเมืองอย่างชัดเจน ผู้มาเยือนสามารถใช้เวลาพักผ่อน ชมวิว ถ่ายภาพ นั่งรับลม ศึกษาธรรมชาติ หรือจัดกิจกรรมพักแรมตามบริเวณที่ผู้ดูแลอนุญาตได้ อ่างเก็บน้ำไม่ได้มีคุณค่าเฉพาะด้านท่องเที่ยว แต่ยังเป็นโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำที่ช่วยสนับสนุนการเกษตร การอุปโภคบริโภค และการดำรงชีวิตของชุมชนในตำบลดงมอนกับพื้นที่ใกล้เคียง

 

ตำแหน่งของอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ซึ่งอยู่ภายในหุบเขาทำให้เกิดภูมิทัศน์ที่มีความงดงามเป็นธรรมชาติ แนวภูคำยางและภูไม้ไผ่บ้านทำหน้าที่เสมือนกำแพงสีเขียวล้อมรอบผืนน้ำ เมื่อมองจากริมอ่างจะเห็นแนวป่าค่อย ๆ ไล่ระดับจากชายฝั่งขึ้นไปตามเนินเขา ในวันที่ลมสงบ ผิวน้ำสามารถสะท้อนเงาภูเขา ต้นไม้ และก้อนเมฆได้อย่างชัดเจน ส่วนวันที่มีลมพัด ผิวน้ำจะเกิดระลอกเล็ก ๆ ซึ่งช่วยให้บรรยากาศมีชีวิตชีวามากขึ้น ความเปลี่ยนแปลงของแสง ลม น้ำ และสีของป่าในแต่ละช่วงเวลาทำให้อ่างเก็บน้ำห้วยไร่เป็นสถานที่ซึ่งสามารถกลับมาเยือนได้หลายครั้งโดยได้ภาพและความรู้สึกแตกต่างกัน

 

ชื่ออ่างเก็บน้ำห้วยไร่ที่ใช้ในบริบทการท่องเที่ยวของตำบลดงมอนสัมพันธ์กับกลุ่มโครงการแหล่งน้ำห้วยไร่ในพื้นที่ เอกสารทางชลประทานใช้ชื่อ อ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 สำหรับอ่างขนาดกลางที่มีสถานีตรวจวัดและข้อมูลทางวิศวกรรมอย่างเป็นทางการ อ่างแห่งนี้อยู่ในความรับผิดชอบของโครงการชลประทานมุกดาหาร สำนักงานชลประทานที่ 7 และเป็นส่วนหนึ่งของระบบจัดการน้ำซึ่งเชื่อมโยงพื้นที่ตำบลดงมอน อำเภอเมืองมุกดาหาร กับพื้นที่เกษตรบางส่วนของอำเภอดงหลวง ผู้เดินทางจึงอาจพบชื่ออ่างเก็บน้ำห้วยไร่ อ่างห้วยไร่ 2 หรือโครงการอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 ปรากฏในป้าย แผนที่ และเอกสารต่าง ๆ

 

โครงการอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 มีจุดเริ่มต้นจากพระราชดำริเมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน 2542 ให้พิจารณาก่อสร้างอ่างเก็บน้ำพร้อมระบบส่งน้ำเพื่อช่วยเหลือราษฎรในตำบลดงมอนและบริเวณใกล้เคียง ต่อมาเมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน 2546 มีพระราชดำริเพิ่มเติมให้พิจารณาขยายระบบส่งน้ำไปยังพื้นที่เกษตรซึ่งยังไม่ได้รับประโยชน์อย่างทั่วถึง การพัฒนาโครงการจึงไม่ได้มุ่งเพียงการสร้างเขื่อนกั้นน้ำ แต่ครอบคลุมการวางระบบท่อส่งน้ำ การจัดสรรน้ำตามฤดูกาล และการเชื่อมโยงแหล่งน้ำกับพื้นที่ทำกินของประชาชน

 

ระบบส่งน้ำของอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 ช่วยสนับสนุนชุมชนรวม 8 หมู่บ้าน ครอบคลุมประชาชนประมาณ 100 ครัวเรือน หรือราว 390 คน พื้นที่รับประโยชน์ในฤดูฝนประมาณ 3,284 ไร่ และในฤดูแล้งประมาณ 460 ไร่ ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่าผืนน้ำซึ่งนักท่องเที่ยวมองเห็นไม่ได้เป็นเพียงฉากทิวทัศน์ แต่เป็นทรัพยากรซึ่งเชื่อมโยงกับความมั่นคงด้านอาหาร รายได้ของเกษตรกร และคุณภาพชีวิตของครอบครัวในพื้นที่ การท่องเที่ยวที่เคารพการใช้งานด้านชลประทานจึงเป็นเรื่องสำคัญ ผู้มาเยือนต้องไม่รบกวนอาคารควบคุมน้ำ ไม่ปิดกั้นทางเจ้าหน้าที่ และไม่ทำกิจกรรมที่เสี่ยงต่อคุณภาพน้ำ

 

ข้อมูลสถานีของกรมชลประทานระบุว่าอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 มีความจุที่ระดับเก็บกักประมาณ 2.68 ล้านลูกบาศก์เมตร และความจุที่ระดับน้ำสูงสุดประมาณ 3.10 ล้านลูกบาศก์เมตร พื้นที่รับน้ำฝนประมาณ 4.50 ตารางกิโลเมตร ตัวเขื่อนมีความยาวประมาณ 268 เมตรและสูงประมาณ 15.50 เมตร ระบบระบายน้ำล้นรองรับได้ประมาณ 35 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ข้อมูลเหล่านี้ช่วยอธิบายบทบาทของอ่างในการรับน้ำจากพื้นที่ภูเขา เก็บกักน้ำในฤดูฝน และจัดสรรน้ำให้พื้นที่รับประโยชน์ในช่วงที่ปริมาณฝนลดลง

 

ลักษณะภูมิประเทศระหว่างภูคำยางกับภูไม้ไผ่บ้านเหมาะกับการกักเก็บน้ำ เพราะน้ำฝนจากพื้นที่ลาดจะไหลรวมลงสู่ลำห้วยและแอ่งต่ำตามธรรมชาติ เมื่อมีการสร้างอ่างเก็บน้ำ น้ำที่เคยไหลผ่านพื้นที่อย่างรวดเร็วในฤดูฝนส่วนหนึ่งจะถูกเก็บไว้และปล่อยตามแผนบริหารจัดการ การมีป่าปกคลุมบริเวณต้นน้ำช่วยลดความเร็วของน้ำ ลดการชะล้างหน้าดิน และลดปริมาณตะกอนที่จะไหลลงอ่าง หากป่าบริเวณภูเขาถูกทำลาย ตะกอนจะสะสมในอ่างเร็วขึ้นและลดความสามารถในการเก็บกักน้ำในระยะยาว

 

พื้นที่ป่าต้นน้ำเหนือกลุ่มอ่างเก็บน้ำห้วยแคน ห้วยไร่ และห้วยขาหน้าได้รับการฟื้นฟูภายใต้โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ โดยมีการสร้างฝายชะลอความชุ่มชื้น เพาะชำกล้าไม้ และปลูกป่าเพื่อปรับปรุงระบบนิเวศ พันธุ์ไม้ซึ่งนำมาใช้ประกอบด้วยหวาย ไผ่ ผักหวาน เม็ก พะยูง แดง ประดู่ มะค่าโมง ตะเคียน และยางนา การฟื้นฟูดังกล่าวมีเป้าหมายรักษาความชุ่มชื้น ฟื้นฟูความหลากหลายของป่า และสร้างความร่วมมือให้ชุมชนสามารถอยู่อาศัยและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรได้อย่างยั่งยืน

 

เมื่อมองจากริมอ่าง แนวป่าที่ทอดตัวอยู่ตามภูเขาจึงไม่ได้เป็นเพียงองค์ประกอบด้านความสวยงาม แต่ทำหน้าที่เป็นระบบป้องกันตามธรรมชาติ เรือนยอดไม้ช่วยลดแรงกระแทกของน้ำฝน ชั้นใบไม้บนพื้นช่วยดูดซับน้ำ รากไม้ช่วยยึดดิน และลำห้วยขนาดเล็กช่วยนำพาน้ำลงสู่อ่างอย่างค่อยเป็นค่อยไป ป่าที่สมบูรณ์ยังเป็นที่อยู่อาศัยของนก แมลง สัตว์เลื้อยคลาน และสัตว์ขนาดเล็ก ทำให้พื้นที่รอบอ่างมีคุณค่าด้านการศึกษาระบบนิเวศควบคู่กับการท่องเที่ยว

 

บรรยากาศในช่วงเช้าของอ่างเก็บน้ำห้วยไร่มีความสงบเป็นพิเศษ อากาศบริเวณหุบเขามักเย็นกว่าพื้นที่เปิดในตัวเมือง ลมยังไม่แรง และผิวน้ำค่อนข้างเรียบ แสงอาทิตย์ช่วงแรกจะค่อย ๆ ส่องผ่านช่องระหว่างแนวภูเขา ทำให้สีของท้องฟ้าและผืนน้ำเปลี่ยนจากโทนสีน้ำเงินเข้มเป็นสีทองอ่อน นักถ่ายภาพนิยมช่วงเวลานี้เพราะแสงไม่แข็ง เงาภูเขามีมิติ และมีโอกาสพบไอหมอกบางเหนือผิวน้ำในวันที่อากาศเย็นและมีความชื้นเหมาะสม

 

การเกิดหมอกบริเวณอ่างขึ้นอยู่กับความชื้น อุณหภูมิ ลม และปริมาณฝนในช่วงก่อนหน้า จึงไม่เกิดขึ้นทุกวัน นักท่องเที่ยวไม่ควรคาดหวังว่าทุกเช้าจะมีทะเลหมอกหนา แต่แม้ไม่มีหมอก ภาพแสงเช้าที่ค่อย ๆ เปิดแนวภูเขาก็มีความงดงามในตัวเอง ผู้ที่ต้องการถ่ายภาพช่วงพระอาทิตย์ขึ้นควรเดินทางถึงพื้นที่ก่อนเวลา เตรียมไฟฉายสำหรับช่วงที่ยังมืด และเลือกจุดยืนซึ่งมั่นคง ไม่อยู่ใกล้ขอบน้ำหรือพื้นที่ลาดชัน

 

ช่วงกลางวันเหมาะกับการชมรายละเอียดของภูมิประเทศมากที่สุด เมื่อแสงสว่างเต็มที่ นักท่องเที่ยวจะมองเห็นแนวสันเขา สีของป่า พื้นที่ชุ่มน้ำ และลักษณะริมฝั่งได้ชัดเจน แต่บริเวณเปิดอาจมีอากาศร้อน โดยเฉพาะตั้งแต่เดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม ควรเตรียมหมวก น้ำดื่ม และอุปกรณ์กันแดด จุดพักควรเลือกใต้ร่มไม้หรือบริเวณซึ่งไม่กีดขวางทางตรวจการณ์ของเจ้าหน้าที่

 

ช่วงเย็นเป็นเวลาที่ผืนน้ำมีสีสันสวยงามอีกช่วงหนึ่ง แสงอาทิตย์ที่ลดระดับลงจะสะท้อนบนผิวน้ำและทำให้แนวภูเขากลายเป็นเงาสีเข้ม หากท้องฟ้ามีเมฆบาง สีส้ม สีชมพู และสีม่วงสามารถปรากฏต่อเนื่องกันหลังพระอาทิตย์ลับแนวเขา ผู้มาเยือนควรเผื่อเวลาเก็บสัมภาระและออกจากพื้นที่ก่อนมืด เพราะถนนท้องถิ่นบางช่วงไม่มีไฟส่องสว่างต่อเนื่อง และสัตว์ขนาดเล็กอาจออกหากินตามริมทางในเวลากลางคืน

 

ฤดูฝนตั้งแต่ประมาณเดือนพฤษภาคมถึงตุลาคมเป็นช่วงที่อ่างเก็บน้ำได้รับน้ำจากพื้นที่ต้นน้ำมากขึ้น ป่าและแนวเขาจะมีสีเขียวเข้ม ผิวน้ำขยายตัว และบรรยากาศสดชื่น แต่เป็นช่วงที่ต้องระวังความปลอดภัยมากที่สุดเช่นกัน ระดับน้ำสามารถเปลี่ยนแปลง ถนนดินอาจลื่น และพื้นที่ซึ่งเคยใช้เป็นจุดนั่งพักในฤดูแล้งสามารถถูกน้ำท่วมได้ นักท่องเที่ยวควรตรวจพยากรณ์อากาศ หลีกเลี่ยงการเดินทางช่วงฝนฟ้าคะนอง และไม่เข้าใกล้ทางระบายน้ำล้น

 

ฤดูหนาวตั้งแต่เดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์เป็นช่วงที่เหมาะกับการท่องเที่ยวมากที่สุด อากาศเช้าและเย็นสบาย ท้องฟ้ามีโอกาสเปิด และความชื้นบริเวณอ่างช่วยให้บรรยากาศไม่แห้งจนเกินไป ช่วงนี้เหมาะกับการนั่งพัก ถ่ายภาพ เดินชมธรรมชาติ และพักแรมเมื่อได้รับอนุญาต ผู้ที่ค้างคืนควรเตรียมเสื้อกันลมหรือเสื้อแขนยาว เพราะลมซึ่งพัดผ่านช่องเขาสามารถทำให้อุณหภูมิที่รู้สึกต่ำกว่าพื้นที่ชุมชนด้านล่าง

 

ฤดูแล้งทำให้ระดับน้ำลดลงและเผยให้เห็นแนวชายฝั่ง ก้อนหิน ตอไม้ หรือพื้นดินซึ่งเคยอยู่ใต้น้ำ ภาพของอ่างในช่วงนี้อาจแตกต่างจากฤดูฝนอย่างมาก แต่ยังมีคุณค่าในการเรียนรู้การเปลี่ยนแปลงตามวัฏจักรน้ำ นักท่องเที่ยวไม่ควรขับรถลงไปบนพื้นที่ซึ่งน้ำเพิ่งลด เพราะดินสามารถอ่อนตัวและทำให้รถติดหล่มได้ นอกจากนี้บริเวณดังกล่าวอาจกลับถูกน้ำท่วมเมื่อมีการระบายน้ำหรือฝนตกในพื้นที่ต้นน้ำ

 

ริมอ่างเป็นพื้นที่ซึ่งพบกิจกรรมตกปลาและการพักผ่อนของคนในชุมชน การตกปลาต้องอยู่ภายใต้กฎหมายประมง กติกาของผู้ดูแล และช่วงเวลาที่อนุญาต ไม่ควรใช้เครื่องมือทำลายล้าง วางตาข่ายกีดขวางทางน้ำ ใช้กระแสไฟฟ้า หรือจับสัตว์น้ำในช่วงและพื้นที่ห้ามจับ ผู้ที่นำอุปกรณ์ตกปลามาควรเก็บสาย เบ็ด และเศษเอ็นกลับทั้งหมด เพราะวัสดุเหล่านี้เป็นอันตรายต่อนก สัตว์น้ำ และผู้มาเยือนคนอื่น

 

การลงเล่นน้ำในอ่างไม่ใช่กิจกรรมที่ควรทำโดยพลการ แม้ผิวน้ำจะดูสงบ แต่อ่างเก็บน้ำมีความลึกแตกต่างกัน มีดินอ่อน ตอไม้ สิ่งกีดขวางใต้น้ำ และกระแสน้ำบริเวณอาคารระบาย น้ำเย็นในชั้นลึกยังสามารถทำให้กล้ามเนื้อเป็นตะคริวได้ ผู้มาเยือนควรงดว่ายน้ำ งดกระโดดจากสะพานหรือก้อนหิน และไม่ใช้เรือ แพ หรืออุปกรณ์ลอยน้ำโดยไม่ได้รับอนุญาตจากหน่วยงานผู้ดูแล

 

พื้นที่อ่างเก็บน้ำสามารถอธิบายเป็นโซนการใช้งานสำหรับผู้มาเยือนได้หลายส่วน โซนแรกคือถนนเข้าและพื้นที่จอดรถซึ่งใช้เตรียมสัมภาระ โซนที่สองคือแนวสันเขื่อนและจุดชมภาพรวมของอ่าง โซนที่สามคือพื้นที่พักผ่อนริมฝั่งซึ่งมีพื้นค่อนข้างราบ โซนที่สี่คือบริเวณตกปลาตามจุดที่ไม่รบกวนระบบชลประทาน โซนที่ห้าคือพื้นที่พักแรมซึ่งต้องประสานผู้ดูแล โซนที่หกคือแนวป่าต้นน้ำกับเส้นทางขึ้นภู และโซนสุดท้ายคืออาคารควบคุมน้ำ ทางระบายน้ำล้น และพื้นที่ปฏิบัติงานซึ่งไม่เปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าโดยอิสระ

 

แนวสันเขื่อนเป็นจุดที่ช่วยให้มองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างตัวอ่าง ภูเขา และพื้นที่ด้านท้ายเขื่อนได้ชัดเจน นักท่องเที่ยวควรเดินหรือจอดรถเฉพาะบริเวณที่อนุญาต ไม่จอดกีดขวาง ไม่วางเต็นท์บนทางตรวจการณ์ และไม่ปีนรั้วหรืออาคารชลประทาน อุปกรณ์ตรวจวัด ระดับน้ำ ประตูระบาย และป้ายเตือนเป็นส่วนหนึ่งของระบบความปลอดภัย ห้ามสัมผัสหรือปรับเปลี่ยนโดยเด็ดขาด

 

พื้นที่พักผ่อนริมอ่างเหมาะกับการปูเสื่อนั่งรับประทานอาหาร อ่านหนังสือ หรือชมทิวทัศน์ แต่ควรเลือกบริเวณซึ่งไม่อยู่ชิดน้ำเกินไปและไม่มีร่องรอยดินทรุด ครอบครัวที่พาเด็กมาควรกำหนดขอบเขตให้ชัดเจน เด็กไม่ควรเล่นตามลำพังใกล้น้ำหรือบนสะพานไม้ ผู้ปกครองต้องดูแลตลอดเวลา เพราะอ่างเก็บน้ำไม่มีเจ้าหน้าที่กู้ภัยประจำทุกจุดเหมือนสวนน้ำหรือชายหาดที่จัดการเชิงพาณิชย์

 

การพักแรมเป็นกิจกรรมซึ่งเคยได้รับความนิยมจากผู้มาเยือนอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ เนื่องจากพื้นที่มีทิวทัศน์เปิดและสามารถชมแสงเช้าได้สะดวก อย่างไรก็ตาม การกางเต็นท์ต้องประสานเทศบาลตำบลดงมอน โครงการชลประทานมุกดาหาร หรือผู้ดูแลในพื้นที่ก่อน ไม่ควรเลือกกางเต็นท์ตรงสันเขื่อน ทางรถเจ้าหน้าที่ เขตระบายน้ำ หรือพื้นที่ซึ่งมีป้ายห้าม การอนุญาตสามารถเปลี่ยนแปลงตามระดับน้ำ สภาพอากาศ งานบำรุงรักษา และมาตรการป้องกันไฟป่า

 

ผู้พักแรมต้องเตรียมอุปกรณ์ของตนเอง ไม่ควรคาดหวังว่าพื้นที่จะมีไฟฟ้า ห้องอาบน้ำ ร้านอาหาร หรือบริการเช่าเต็นท์ครบถ้วนเหมือนลานกางเต็นท์เชิงพาณิชย์ ควรมีเต็นท์ที่กันลมและน้ำค้าง ถุงนอน แผ่นรองนอน ไฟฉาย แบตเตอรี่สำรอง น้ำดื่ม อาหาร ยาประจำตัว ชุดปฐมพยาบาล และถุงสำหรับนำขยะกลับ อุปกรณ์ประกอบอาหารควรเป็นระบบปลอดเปลวไฟ และต้องงดก่อกองไฟบนพื้นดินหรือใกล้แนวป่า

 

เวลากลางคืนควรลดการใช้แสงและเสียง ไม่เปิดลำโพงดัง ไม่ขับรถวนรอบพื้นที่ และไม่ส่องไฟเข้าแนวป่าต่อเนื่อง เพราะสามารถรบกวนสัตว์กลางคืนกับผู้พักแรมกลุ่มอื่น อาหารต้องเก็บในภาชนะปิด เศษอาหารทุกชิ้นต้องนำออกจากพื้นที่ ไม่ควรฝังหรือทิ้งลงน้ำ เนื่องจากจะดึงดูดสัตว์และกระทบคุณภาพน้ำซึ่งใช้เพื่อการเกษตรกับอุปโภคบริโภค

 

อ่างเก็บน้ำห้วยไร่เหมาะกับการถ่ายภาพภูมิทัศน์ ภาพสะท้อน แสงเช้า แสงเย็น และวิถีชีวิตริมอ่าง เลนส์มุมกว้างช่วยเก็บภาพแนวภูเขากับผืนน้ำทั้งหมด ขณะที่เลนส์ระยะกลางเหมาะสำหรับแยกรายละเอียดของป่า ต้นไม้ และเงาบนผิวน้ำ ขาตั้งกล้องควรวางในบริเวณพื้นมั่นคง ไม่กีดขวางทางเดิน และไม่วางชิดขอบน้ำจนเสี่ยงลื่นล้ม

 

ผู้ถ่ายภาพด้วยโทรศัพท์ไม่ควรถอยหลังขณะมองหน้าจอ เพราะแนวชายฝั่งบางจุดมีระดับลดลงทันทีหรือถูกพืชปกคลุมจนมองไม่เห็นขอบชัดเจน การถ่ายภาพบนสะพานไม้ต้องตรวจสภาพพื้นก่อน ไม่รวมตัวกันจำนวนมาก และไม่พิงราวซึ่งเสื่อมสภาพ การบินโดรนต้องขออนุญาตผู้ดูแลพื้นที่และปฏิบัติตามกฎหมายการบิน เนื่องจากอ่างเป็นโครงสร้างพื้นฐานของรัฐและมีพื้นที่ป่าต้นน้ำอยู่โดยรอบ

 

จุดชมวิวภูผาปล่องฟ้าเป็นจุดท่องเที่ยวบนพื้นที่สูงซึ่งสามารถมองเห็นอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 ได้อย่างชัดเจน การเที่ยวทั้งสองแห่งร่วมกันช่วยให้เห็นภูมิประเทศจากคนละมุม เมื่ออยู่ริมอ่าง ผู้มาเยือนจะสัมผัสความกว้างของผืนน้ำและแนวภูเขาที่ล้อมรอบ แต่เมื่อขึ้นสู่จุดชมวิวจะเห็นรูปทรงของอ่าง เส้นทางน้ำ และพื้นที่ชุมชนในภาพรวม เส้นทางขึ้นภูควรใช้ผู้นำทางหรือสอบถามชุมชน เพราะบางช่วงเป็นทางธรรมชาติและอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล

 

ภูคำยางซึ่งอยู่ใกล้อ่างมีความสัมพันธ์โดยตรงกับภูมิทัศน์ของพื้นที่ บริเวณนี้มีสำนักป่าปรารถนาธรรมและป่ารอบภูซึ่งเคยเข้าร่วมกิจกรรมสำรวจทรัพยากรชีวภาพ ภูคำยางจึงมีความหมายทั้งในฐานะภูเขาต้นน้ำ พื้นที่ป่า และสถานที่สงบทางศาสนา ผู้ที่ต้องการขึ้นภูหรือเข้าเขตสำนักสงฆ์ควรแต่งกายสุภาพ ขออนุญาต และไม่รบกวนพื้นที่ปฏิบัติธรรม

 

เส้นทางท่องเที่ยวธรรมชาติรอบอ่างสามารถเชื่อมต่อไปยังวัดพระพุทธบาทภูธงในตำบลโพนงาม ภูผาซานในอำเภอคำชะอี และอุทยานน้ำตกคำชะอีได้ สถานที่แต่ละแห่งมีลักษณะต่างกัน ภูธงเด่นด้านรอยพระพุทธบาทกับศาสนสถานบนภู ภูผาซานมีลานหิน ถ้ำลอด และจุดชมวิว ส่วนอุทยานน้ำตกคำชะอีมีป่า ลำธาร และพื้นที่พักผ่อน การจัดทริปควรเลือกเพียง 1–2 แห่งต่อวันเพื่อไม่ให้เร่งรีบเกินไป

 

อ่างเก็บน้ำห้วยไร่มีศักยภาพเป็นแหล่งเรียนรู้นอกห้องเรียนเกี่ยวกับวงจรน้ำ ระบบลุ่มน้ำ การชลประทาน การฟื้นฟูป่า และความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนกับทรัพยากร นักเรียนสามารถสังเกตว่าฝนที่ตกบนภูเขาไหลลงสู่อ่างอย่างไร เหตุใดป่าจึงช่วยลดตะกอน และเหตุใดต้องบริหารปริมาณน้ำให้สมดุลระหว่างการเก็บสำรองกับความปลอดภัยของเขื่อน กิจกรรมศึกษาควรประสานหน่วยงานล่วงหน้าและจัดกลุ่มขนาดเหมาะสม

 

กลุ่มโรงเรียน มหาวิทยาลัย หน่วยงาน หรือชมรมซึ่งต้องการจัดค่าย ควรแจ้งจำนวนผู้เข้าร่วม ยานพาหนะ กำหนดเวลา และประเภทกิจกรรมแก่ผู้ดูแล ไม่ควรจัดการแข่งขัน กีฬาเสียงดัง หรือกิจกรรมซึ่งมีผู้เข้าร่วมจำนวนมากโดยไม่ประเมินความสามารถของพื้นที่ ระบบห้องน้ำ การจัดการขยะ และทางเข้าออกฉุกเฉินต้องถูกวางแผนก่อนทุกครั้ง

 

ความปลอดภัยบริเวณอ่างต้องให้ความสำคัญกับระดับน้ำ สภาพพื้น และการเปลี่ยนแปลงของอากาศ ฝนซึ่งตกบนภูเขาด้านบนสามารถทำให้น้ำไหลเข้าอ่างเพิ่มขึ้นแม้บริเวณริมอ่างยังไม่มีฝน หากได้ยินเสียงฟ้าร้อง เห็นเมฆดำ หรือได้รับแจ้งการระบายน้ำ ควรออกจากพื้นที่ริมน้ำทันที ไม่หลบฝนใต้ต้นไม้ใหญ่โดดเดี่ยวและไม่ยืนบนสันเขื่อนในช่วงฟ้าแลบ

 

พื้นดินบริเวณชายอ่างสามารถมีทั้งหิน ดินเหนียว ทราย และเศษไม้ รองเท้าแตะพื้นเรียบหรือรองเท้าส้นสูงไม่เหมาะกับการเดิน ควรใช้รองเท้าหุ้มส้นที่เกาะพื้นได้ดี เสื้อผ้าควรระบายอากาศและป้องกันแมลง ผู้ที่มาในช่วงเช้าหรือพักแรมควรเตรียมเสื้อแขนยาว น้ำยาป้องกันแมลง และยาสำหรับผู้มีประวัติแพ้แมลง

 

ผู้สูงอายุสามารถเที่ยวชมบริเวณซึ่งรถเข้าถึงและพื้นที่ราบได้ แต่ควรหลีกเลี่ยงพื้นลาด สะพานที่ไม่มั่นคง และชายฝั่งซึ่งลื่น เด็กเล็กต้องอยู่ในระยะจับถึงตลอดเวลา ผู้มีโรคประจำตัวควรนำยาและข้อมูลติดต่อฉุกเฉินติดตัว สัญญาณโทรศัพท์บางช่วงรอบแนวเขาสามารถไม่ต่อเนื่อง จึงควรแจ้งกำหนดการแก่บุคคลที่ไม่ได้ร่วมเดินทางด้วย

 

การรักษาความสะอาดเป็นเรื่องสำคัญต่อทั้งการท่องเที่ยวและคุณภาพน้ำ ขวดพลาสติก กล่องโฟม ถุงอาหาร เศษเอ็นตกปลา กระป๋อง และก้นบุหรี่ต้องนำออกจากพื้นที่ทั้งหมด ไม่ควรใช้สบู่หรือน้ำยาล้างภาชนะในอ่าง ไม่ล้างรถริมฝั่ง และไม่เทน้ำมันหรือเศษอาหารลงน้ำ สิ่งปนเปื้อนเพียงเล็กน้อยจากผู้มาเยือนจำนวนมากสามารถสะสมและกระทบสัตว์น้ำกับการใช้น้ำของชุมชนได้

 

การก่อไฟเป็นความเสี่ยงต่อป่ารอบอ่าง โดยเฉพาะปลายฤดูหนาวและฤดูแล้ง ใบไม้แห้งสามารถติดไฟและลุกลามขึ้นภูได้อย่างรวดเร็ว นักท่องเที่ยวควรงดก่อกองไฟ งดเผาขยะ และดับบุหรี่ให้สนิทในภาชนะที่เหมาะสม หากพบควันหรือไฟในแนวป่า ควรออกจากพื้นที่และแจ้งเทศบาลตำบลดงมอน โครงการชลประทานมุกดาหาร หรือสายด่วนชลประทาน 1460 ไม่ควรเข้าไปดับไฟโดยไม่มีอุปกรณ์

 

พื้นที่รอบอ่างเป็นส่วนหนึ่งของชุมชนซึ่งมีการทำเกษตร ใช้ถนน และดูแลป่าร่วมกัน นักท่องเที่ยวไม่ควรจอดรถขวางทางไร่ ทางเข้าบ้าน หรือเส้นทางขนส่งผลผลิต ไม่ควรเข้าไปถ่ายภาพบ้านเรือนหรือบุคคลโดยไม่ขออนุญาต การซื้ออาหาร น้ำดื่ม และผลิตภัณฑ์จากร้านในตำบลดงมอนช่วยกระจายรายได้และสร้างแรงจูงใจให้ชุมชนดูแลแหล่งท่องเที่ยวต่อไป

 

การเดินทาง จากตัวเมืองมุกดาหารให้ใช้เส้นทางออกจากเขตเมืองไปทางตำบลดงมอน อำเภอเมืองมุกดาหาร แล้วเดินทางต่อผ่านถนนท้องถิ่นเข้าสู่พื้นที่บ้านป่าไร่และแนวอ่างเก็บน้ำ ระยะทางจากตัวเมืองประมาณ 35–40 กิโลเมตรตามเส้นทางที่เลือก ใช้เวลาราว 50–70 นาที รถยนต์ส่วนตัวหรือรถเช่าเป็นวิธีที่สะดวกที่สุด เนื่องจากไม่มีรถโดยสารประจำทางเข้าถึงบริเวณริมอ่างโดยตรง

 

พิกัดอ้างอิงของอ่างเก็บน้ำห้วยไร่ 2 ในระบบกรมชลประทานคือ 16.620647, 104.490966 ผู้เดินทางควรบันทึกแผนที่แบบออฟไลน์และตรวจสอบจุดหมายอีกครั้งกับเทศบาลตำบลดงมอน เพราะแผนที่ออนไลน์สามารถแสดงชื่ออ่างห้วยไร่ อ่างห้วยไร่ 2 และจุดชมวิวรอบภูในตำแหน่งใกล้กัน ก่อนออกจากถนนสายหลักควรเติมน้ำมัน ตรวจลมยาง และเตรียมน้ำดื่มให้เพียงพอ

 

ถนนช่วงหมู่บ้านสามารถใช้รถยนต์ทั่วไปได้ แต่ช่วงเข้าสู่ริมอ่างหรือจุดพักบางแห่งอาจมีพื้นดิน ลูกรัง หลุม หรือโคลนตามฤดูกาล รถที่มีความสูงจากพื้นเหมาะสมจะเดินทางสะดวกกว่าในฤดูฝน ไม่ควรนำรถลงพื้นที่ชายอ่าง ไม่ขับรถข้ามร่องน้ำ และไม่ใช้เส้นทางซึ่งมีป้ายห้าม หากพบถนนเสียหายควรจอดในจุดปลอดภัยและเดินต่อแทนการฝืนขับ

 

ผู้ไม่มีรถส่วนตัวสามารถว่าจ้างรถพร้อมคนขับจากตัวเมืองมุกดาหาร แต่ต้องตกลงเวลารับกลับอย่างชัดเจน เนื่องจากบริเวณอ่างไม่มีคิวรถรับจ้างประจำ ควรให้คนขับรอหรือกำหนดจุดนัดหมายซึ่งมีสัญญาณโทรศัพท์ ไม่ควรพึ่งการเรียกรถผ่านแอปพลิเคชันจากริมอ่าง เพราะจำนวนรถให้บริการและสัญญาณเครือข่ายไม่แน่นอน

 

แผนเที่ยวครึ่งวันสามารถเริ่มออกจากตัวเมืองในช่วงเช้า เดินทางถึงอ่างก่อนอากาศร้อน ใช้เวลาชมวิว เดินสำรวจบริเวณที่เปิดให้เข้าถึง และพักรับประทานอาหารที่เตรียมมา จากนั้นเดินทางกลับก่อนบ่ายแก่ แผนนี้เหมาะกับครอบครัว ผู้สูงอายุ และนักท่องเที่ยวซึ่งต้องการชมธรรมชาติโดยไม่พักค้างคืน

 

แผนเที่ยวเต็มวันสามารถเพิ่มจุดชมวิวภูผาปล่องฟ้าหรือภูคำยางในช่วงเช้า แล้วลงมาพักที่อ่างในช่วงสายถึงบ่าย ก่อนเดินทางต่อไปวัดพระพุทธบาทภูธงหรือภูผาซาน การขึ้นภูต้องตรวจสภาพทางและประสานชุมชน ไม่ควรรวมเส้นทางภูเขาหลายแห่งในวันเดียวหากไม่มีผู้นำทางหรือเวลาเพียงพอ

 

แผนเที่ยว 2 วัน 1 คืนเหมาะกับผู้ที่ได้รับอนุญาตให้กางเต็นท์หรือเลือกพักในตัวเมืองมุกดาหาร คืนแรกสามารถชมแสงเย็นที่อ่างและพักตามจุดที่กำหนด เช้าวันถัดไปชมแสงเช้า เก็บพื้นที่ให้สะอาด แล้วเดินทางไปจุดท่องเที่ยวอื่น ส่วนผู้ที่พักโรงแรมในเมืองจะได้รับความสะดวกด้านห้องน้ำ อาหาร และการเตรียมอุปกรณ์มากกว่า

 

ร้านอาหารที่มีข้อมูลติดต่อชัดเจนส่วนใหญ่อยู่ในเขตตัวเมืองมุกดาหาร ระยะทางจากอ่างประมาณ 38–45 กิโลเมตร นักท่องเที่ยวควรรับประทานอาหารหรือซื้อเสบียงก่อนเข้าสู่ตำบลดงมอน ร้านริมโขงในเมืองมีทั้งอาหารอีสาน อาหารเวียดนาม อาหารไทย และอาหารทะเลน้ำจืด ควรโทรตรวจสอบเวลาเปิดและสำรองโต๊ะเมื่อเดินทางช่วงวันหยุด

 

ที่พักใกล้เคียงซึ่งมีระบบบริการชัดเจนอยู่ในตัวเมืองมุกดาหารเช่นกัน การพักในเมืองเหมาะกับผู้ที่เดินทางจากต่างจังหวัด ต้องการห้องพักมาตรฐาน หรือไม่ต้องการเตรียมอุปกรณ์ตั้งแคมป์ โรงแรมหลายแห่งอยู่ใกล้ร้านอาหาร ตลาด และริมแม่น้ำโขง ทำให้สามารถจัดเส้นทางเที่ยวอ่างเก็บน้ำในตอนกลางวันและเที่ยวเมืองมุกดาหารในช่วงเย็นได้

 

สิ่งอำนวยความสะดวกบริเวณอ่างเป็นลักษณะพื้นฐาน ไม่ใช่ศูนย์บริการท่องเที่ยวขนาดใหญ่ ผู้มาเยือนควรเตรียมน้ำ อาหาร ยา อุปกรณ์กันแดด และถุงขยะมาจากด้านนอก ห้องน้ำ จุดพัก หรือสะพานไม้สามารถมีสภาพเปลี่ยนแปลงจากอายุการใช้งานและฤดูกาล ก่อนใช้งานควรตรวจความมั่นคง ไม่ควรคาดหวังร้านค้า ไฟฟ้า หรือเจ้าหน้าที่ประจำตลอดเวลา

 

อ่างเก็บน้ำห้วยไร่ไม่มีการประกาศเก็บค่าเข้าชมทั่วไป การเข้าชมธรรมชาติและจุดชมวิวพื้นฐานจึงไม่เสียค่าเข้า อย่างไรก็ตาม กิจกรรมซึ่งต้องใช้ผู้นำทาง รถท้องถิ่น พื้นที่พักแรม หรือการจัดคณะสามารถมีค่าใช้จ่ายตามบริการจริง นักท่องเที่ยวควรสอบถามรายละเอียดและชำระเงินกับผู้ให้บริการซึ่งได้รับการยอมรับจากชุมชน

 

หน่วยงานหลักที่ดูแลด้านโครงสร้างอ่างและการบริหารน้ำคือโครงการชลประทานมุกดาหาร สำนักงานชลประทานที่ 7 ส่วนเทศบาลตำบลดงมอนมีบทบาทด้านพื้นที่ชุมชน การประชาสัมพันธ์แหล่งท่องเที่ยว ถนนท้องถิ่น ความสะอาด และการประสานประชาชน ก่อนเดินทางสามารถติดต่อโครงการชลประทานมุกดาหาร โทร. 042-611569 หรือเทศบาลตำบลดงมอน โทร. 042-661506 ในวันและเวลาราชการ

 

กรณีพบระดับน้ำผิดปกติ อาคารเสียหาย ต้นไม้ล้ม ถนนขาด หรืออุบัติเหตุ ควรแจ้งหน่วยงานทันที ไม่ควรถ่ายภาพแล้วเดินผ่านโดยไม่รายงาน ตำแหน่งพิกัด ภาพรวมของเหตุการณ์ เวลา และจำนวนผู้ได้รับผลกระทบเป็นข้อมูลซึ่งช่วยให้เจ้าหน้าที่ตอบสนองได้เร็วขึ้น สำหรับเหตุเกี่ยวกับระบบชลประทานสามารถติดต่อสายด่วน 1460 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

 

คุณค่าที่สำคัญที่สุดของอ่างเก็บน้ำห้วยไร่คือการทำให้ผู้มาเยือนมองเห็นความเชื่อมโยงระหว่างน้ำ ป่า ภูเขา เกษตรกรรม และชุมชน ผืนน้ำที่สวยงามเกิดขึ้นจากทั้งลักษณะธรรมชาติและการจัดการของมนุษย์ หากไม่มีป่าต้นน้ำ อ่างจะเต็มด้วยตะกอน หากไม่มีระบบส่งน้ำ น้ำที่เก็บไว้จะไม่ถึงพื้นที่เกษตร และหากไม่มีความร่วมมือของชุมชน พื้นที่ท่องเที่ยวจะเสื่อมโทรมอย่างรวดเร็ว

 

การท่องเที่ยวอย่างรับผิดชอบจึงเริ่มจากพฤติกรรมง่าย ๆ ได้แก่ ใช้เฉพาะพื้นที่ที่เปิดให้เข้าถึง นำขยะกลับ ไม่ก่อไฟ ไม่ลงน้ำ ไม่ทำลายต้นไม้ ไม่จับสัตว์ ไม่รบกวนอาคารชลประทาน และสนับสนุนบริการของคนในชุมชน ผู้มาเยือนซึ่งปฏิบัติตามหลักเหล่านี้ช่วยรักษาทั้งความสวยงามและประสิทธิภาพของแหล่งน้ำให้คงอยู่ต่อไป

 

อ่างเก็บน้ำห้วยไร่จึงไม่ใช่เพียงสถานที่แวะถ่ายภาพริมทาง แต่เป็นแหล่งท่องเที่ยวซึ่งมีเรื่องราวของการพัฒนาแหล่งน้ำตามแนวพระราชดำริ การฟื้นฟูป่าต้นน้ำ การช่วยเหลือพื้นที่เกษตร และการสร้างพื้นที่พักผ่อนให้ประชาชน ภูคำยาง ภูไม้ไผ่บ้าน ผืนน้ำ และชุมชนตำบลดงมอนประกอบกันเป็นภูมิทัศน์ซึ่งมีทั้งความสงบ ความงาม และประโยชน์ต่อชีวิตจริง

 

ผู้ที่เดินทางมาโดยเตรียมตัวให้พร้อม เลือกช่วงเวลาที่เหมาะสม และเคารพกติกาของพื้นที่จะได้พบมุกดาหารในมุมที่แตกต่างจากภาพเมืองริมแม่น้ำโขง ที่นี่เป็นโลกของหุบเขา ป่าต้นน้ำ ผิวน้ำเงียบ และวิถีเกษตรกรรมซึ่งดำเนินอยู่เบื้องหลังทิวทัศน์ ความเรียบง่ายของอ่างเก็บน้ำห้วยไร่คือเสน่ห์สำคัญ และเป็นเหตุผลที่สถานที่แห่งนี้ควรได้รับการดูแลให้คงความงดงามสำหรับชุมชนกับนักเดินทางรุ่นต่อไป

 

 

ตอบ: อ่างเก็บน้ำห้วยไร่ตั้งอยู่ระหว่างแนวภูคำยางกับภูไม้ไผ่บ้าน ในตำบลดงมอน อำเภอเมืองมุกดาหาร จังหวัดมุกดาหาร พิกัดอ้างอิงของอ่างห้วยไร่ 2 คือ 16.620647, 104.490966

 

ตอบ: เปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 08.00 – 17.00 น. ไม่เก็บค่าเข้าชมทั่วไป ส่วนกิจกรรมผู้นำทาง รถท้องถิ่น หรือพักแรมอาจมีค่าใช้จ่าย

 

ตอบ: สามารถพักแรมได้เฉพาะเมื่อประสานและได้รับอนุญาตจากผู้ดูแล ต้องใช้จุดที่กำหนดและห้ามกางเต็นท์บนสันเขื่อน เขตระบายน้ำ หรือพื้นที่ปฏิบัติงาน

 

ตอบ: ไม่ควรลงเล่นน้ำหรือใช้เรือโดยพลการ เนื่องจากอ่างมีระดับความลึกไม่สม่ำเสมอ สิ่งกีดขวางใต้น้ำ และอาคารควบคุมน้ำ กิจกรรมทางน้ำต้องได้รับอนุญาตก่อน

 

ตอบ: เดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์เหมาะที่สุด เพราะอากาศเย็นและชมวิวได้สบาย ฤดูฝนมีป่าเขียวและน้ำมาก แต่ต้องระวังฝนฟ้าคะนองกับระดับน้ำที่เปลี่ยนแปลง

 

ตอบ: อ่างช่วยจัดหาน้ำให้ชุมชนและพื้นที่เกษตร 8 หมู่บ้าน มีพื้นที่รับประโยชน์ประมาณ 3,284 ไร่ในฤดูฝนและ 460 ไร่ในฤดูแล้ง

 

ตอบ: ควรเตรียมน้ำดื่ม อาหาร หมวก อุปกรณ์กันแดด รองเท้าหุ้มส้น ยาประจำตัว ไฟฉาย แบตเตอรี่สำรอง แผนที่ออฟไลน์ และถุงสำหรับนำขยะกลับ

 

ตอบ: ติดต่อโครงการชลประทานมุกดาหาร โทร. 042-611569 เทศบาลตำบลดงมอน โทร. 042-661506 หรือสายด่วนชลประทาน 1460