เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง

วันเปิดทำการ: ทุกวัน โดยการเข้าพื้นที่ศึกษาธรรมชาติต้องได้รับอนุญาต

เวลาเปิดทำการ: 08.30 – 16.30 น.

 

เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง จังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นผืนป่าขนาดใหญ่ของภาคใต้ตอนบนที่มีความสำคัญทั้งด้านการอนุรักษ์สัตว์ป่า แหล่งต้นน้ำ ความหลากหลายทางชีวภาพ และประวัติศาสตร์การจัดการทรัพยากรธรรมชาติของประเทศไทย พื้นที่แห่งนี้ประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเมื่อ พ.ศ. 2517 ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะกุกเหนือ อำเภอวิภาวดี และตำบลเขาพัง ตำบลไกรสร อำเภอบ้านตาขุน จังหวัดสุราษฎร์ธานี เดิมมีเนื้อที่ 772,500 ไร่ ก่อนมีการเพิกถอนพื้นที่บางส่วนเพื่อก่อสร้างเขื่อนรัชชประภาและโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ปัจจุบันยังคงเป็นผืนป่ากว้างใหญ่ที่เชื่อมโยงกับอ่างเก็บน้ำเขื่อนรัชชประภา คลองแสง คลองควน คลองใหญ่ คลองหยา คลองมอญ คลองโหลง คลองมุย และผืนป่าต่อเนื่องในกลุ่มเขาสก-คลองแสง ซึ่งเป็นหนึ่งในภูมิประเทศธรรมชาติที่สมบูรณ์ที่สุดของจังหวัดสุราษฎร์ธานี

 

จุดสำคัญของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงคือการเป็นพื้นที่คุ้มครองสัตว์ป่า ไม่ใช่แหล่งท่องเที่ยวแบบเปิดเข้าชมอิสระเหมือนอุทยานแห่งชาติทั่วไป ผู้ที่ต้องการเข้าไปศึกษาธรรมชาติ ถ่ายทำสารคดี วิจัย หรือใช้พื้นที่ด้านวิชาการต้องดำเนินการขออนุญาตตามขั้นตอนของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช โดยต้องระบุรายชื่อผู้เข้าใช้พื้นที่ ระยะเวลา วัตถุประสงค์ เหตุผลความจำเป็น และมาตรการควบคุมดูแลเพื่อไม่ให้เกิดความเสียหายแก่พื้นที่อนุรักษ์ ความเข้มงวดนี้สะท้อนบทบาทแท้จริงของคลองแสงในฐานะบ้านของสัตว์ป่าและระบบนิเวศต้นน้ำ มากกว่าการเป็นพื้นที่พักผ่อนหย่อนใจทั่วไป

 

ภูมิประเทศของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงเป็นเทือกเขาสลับซับซ้อน มีความสูงจากระดับน้ำทะเลตั้งแต่ประมาณ 100 เมตรขึ้นไปในข้อมูลเดิม และจากข้อมูลพื้นที่ปัจจุบันบางส่วนระบุช่วงความสูงตั้งแต่ประมาณ 60 – 1,395 เมตร พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูงชัน ป่าดิบชื้น ป่าดิบที่ราบต่ำ เขาหินปูน และแนวลำห้วยที่ไหลลงสู่อ่างเก็บน้ำเขื่อนรัชชประภา ในข้อมูลท้องถิ่นดั้งเดิมระบุว่ายอดเขาวงสูง 1,272 เมตรเป็นยอดเขาสำคัญ ส่วนข้อมูลโครงการอนุรักษ์ร่วมสมัยระบุยอดเขาหลังคาตึกเป็นยอดสูงสุดของพื้นที่ที่ 1,395 เมตร ความแตกต่างของข้อมูลระดับยอดเขาเกิดจากการอ้างอิงคนละชุดพื้นที่และการปรับปรุงข้อมูลภายหลังการเพิกถอนพื้นที่บางส่วน แต่ภาพรวมที่ชัดเจนคือคลองแสงเป็นพื้นที่ภูเขาสูงชันที่ทำหน้าที่เป็นแนวกันชนทางธรรมชาติและแหล่งกำเนิดลำน้ำหลายสายของลุ่มน้ำตาปี

 

คลองแสงเป็นลำน้ำสาขาสำคัญของแม่น้ำตาปีและแม่น้ำพุมดวง ในอดีตลุ่มน้ำคลองแสงเป็นป่าดิบชื้นผืนใหญ่ที่มีความอุดมสมบูรณ์สูง เมื่อมีการก่อสร้างเขื่อนรัชชประภาหรือเขื่อนเชี่ยวหลาน ลำน้ำบางช่วงถูกกักเก็บจนเกิดเป็นอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ภูมิทัศน์จึงเปลี่ยนจากผืนป่าลุ่มน้ำดั้งเดิมบางส่วนไปเป็นทะเลสาบเหนือเขื่อนที่มีภูเขาหินปูน โตรกผา และเกาะแก่งจำนวนมาก แต่พื้นที่ป่ารอบอ่างเก็บน้ำยังคงทำหน้าที่อนุรักษ์แหล่งพันธุกรรมของพืชและสัตว์ป่าอย่างเข้มแข็ง

 

สิ่งที่ทำให้เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงมีคุณค่ามากเป็นพิเศษคือความหลากหลายของสัตว์ป่า พื้นที่นี้เป็นถิ่นอาศัยของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่และสัตว์ป่าหายากหลายชนิด เช่น ช้าง กระทิง วัวแดง กวาง เก้ง เลียงผา เสือ กระจง ลิง ค่าง กระรอก หมี หมาไน ชะมด และอีเห็น รวมถึงนกจำนวนมาก เช่น นกเงือก นกกก นกขนหิน เหยี่ยว ไก่ฟ้า นกหว้า นกยูง และนกป่าชนิดอื่น ๆ ความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ทำให้คลองแสงเป็นหนึ่งในแหล่งดูแลประชากรสัตว์ป่าขนาดใหญ่ของภาคใต้และเป็นหลักฐานของระบบนิเวศป่าดิบชื้นที่ยังคงมีโครงสร้างอาหารครบถ้วน

 

สัตว์ป่าที่มีความสำคัญเป็นพิเศษในคลองแสงคือ นากจมูกขน ซึ่งเป็นสัตว์หายากมากในประเทศไทย และปลาตะพัดหรือปลามังกร ซึ่งเป็นปลาน้ำจืดที่มีสถานภาพเปราะบางและได้รับความสนใจด้านการอนุรักษ์มายาวนาน การปรากฏของสัตว์เหล่านี้สะท้อนคุณภาพของพื้นที่ชุ่มน้ำ ลำธาร ป่าริมน้ำ และอ่างเก็บน้ำที่ยังมีความสมบูรณ์เพียงพอสำหรับสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่นและชนิดพันธุ์ที่ต้องการถิ่นอาศัยคุณภาพสูง

 

พรรณไม้ของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงเป็นป่าดิบชื้นที่มีไม้ใหญ่และไม้เศรษฐกิจเชิงระบบนิเวศจำนวนมาก เช่น ตะเคียนทอง ตะเคียนหิน ยาง เสียดช่อ จำปา ยูง กระบาก นาคบุตร พยอม ตะแบก สมอพิเภก กระท้อน หว้า ปาล์ม ไผ่หลายชนิด และหวาย ไม้เหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงรายชื่อพรรณไม้ในป่า แต่เป็นองค์ประกอบของป่าดิบชื้นที่สร้างเรือนยอด แหล่งอาหาร แหล่งหลบภัย และเส้นทางเคลื่อนที่ของสัตว์ป่า ต้นไม้ใหญ่ช่วยรักษาความชื้นและลดการพังทลายของดิน ส่วนไผ่ หวาย และไม้ผลป่าเป็นอาหารสำคัญของสัตว์หลายชนิด

 

คลองแสงยังมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์การอนุรักษ์อย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะเหตุการณ์ช่วยเหลือสัตว์ป่าตกค้างจากพื้นที่อ่างเก็บน้ำหลังการสร้างเขื่อนเชี่ยวหลานใน พ.ศ. 2528 งานครั้งนั้นเกี่ยวข้องกับหัวหน้าสืบ นาคะเสถียรและเจ้าหน้าที่กองอนุรักษ์สัตว์ป่า ซึ่งร่วมกับแรงงานท้องถิ่นใช้เรือและแพเป็นฐานปฏิบัติงานเพื่อตระเวนช่วยสัตว์ป่าที่ติดอยู่ตามเกาะ ขอนไม้ และต้นไม้ในพื้นที่น้ำท่วม มีการบันทึกว่าสามารถช่วยเหลือสัตว์ป่าได้ 116 ชนิด รวม 1,364 ตัว ประกอบด้วยสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม นก และสัตว์เลื้อยคลานจำนวนมาก เหตุการณ์นี้เป็นบทเรียนสำคัญของประเทศไทยเรื่องผลกระทบของโครงการพัฒนาแหล่งน้ำต่อสัตว์ป่าและแหล่งพันธุกรรมในผืนป่า

 

เรืออพยพสัตว์ป่าที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ดังกล่าวยังถูกเก็บรักษาไว้ที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง และมีโครงการจัดทำพื้นที่อนุสรณ์เรืออพยพสัตว์ป่า สืบ นาคะเสถียร เพื่อบอกเล่าเรื่องราวการช่วยเหลือสัตว์ป่าครั้งสำคัญของประเทศ พื้นที่นี้จึงไม่ได้มีคุณค่าเฉพาะด้านธรรมชาติ แต่ยังเป็นพื้นที่ความทรงจำของงานผู้พิทักษ์ป่า การเสียสละของเจ้าหน้าที่ และความพยายามของสังคมไทยในการเรียนรู้จากผลกระทบต่อสัตว์ป่าในอดีต

 

ด้านการจัดการพื้นที่ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงมีหน่วยพิทักษ์ป่าและพื้นที่ปฏิบัติงานหลายจุด ทั้งทางบกและทางน้ำ เช่น หน่วยพิทักษ์ป่าคลองหยี หน่วยพิทักษ์ป่าคลองมอญ หน่วยพิทักษ์ป่าคลองหยา และหน่วยพิทักษ์ป่าชั่วคราวถ้ำเจียร์ พื้นที่บางจุดตั้งอยู่บนแพทางน้ำในอ่างเก็บน้ำเขื่อนรัชชประภา ทำหน้าที่เป็นฐานลาดตระเวน ป้องกันการลักลอบล่าสัตว์ การบุกรุกพื้นที่ป่า และการใช้ทรัพยากรอย่างผิดกฎหมาย บทบาทของเจ้าหน้าที่ในพื้นที่จึงครอบคลุมทั้งการเฝ้าระวังสัตว์ป่า การลาดตระเวนเชิงคุณภาพ การตรวจพื้นที่ทางน้ำ และการประสานงานเมื่อเกิดเหตุเกี่ยวกับสัตว์ป่า

 

ข่าวการช่วยเหลือช้างป่าบาดเจ็บภายในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงในปี 2569 แสดงให้เห็นว่าพื้นที่นี้ยังคงมีสัตว์ป่าขนาดใหญ่ใช้ประโยชน์อย่างต่อเนื่อง และเจ้าหน้าที่ต้องทำงานในสภาพพื้นที่ที่ท้าทาย ทั้งป่ารกทึบ อ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ และโขลงช้างป่าที่เคลื่อนที่ใกล้พื้นที่ปฏิบัติงาน การช่วยเหลือสัตว์ป่าจึงต้องใช้ทั้งความรู้สัตวแพทย์ การลาดตระเวน การให้อาหารเสริม การติดตั้งกล้องดักถ่าย และการใช้โดรนสำรวจโดยไม่รบกวนสัตว์ป่าเกินจำเป็น

 

สำหรับผู้ที่สนใจมาเยือนพื้นที่รอบเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง จุดที่เข้าถึงได้สะดวกที่สุดคือบริเวณบ้านเชี่ยวหลาน เขื่อนรัชชประภา และท่าเรือท่องเที่ยวเทศบาลบ้านเชี่ยวหลาน พื้นที่นี้อยู่ใกล้ที่ทำการเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงและเป็นจุดเริ่มต้นของการเดินทางทางน้ำไปยังแพพักในเขื่อนเชี่ยวหลาน หลายเส้นทางท่องเที่ยวในทะเลสาบอยู่ในภูมิประเทศที่เชื่อมโยงกับผืนป่าคลองแสงและอุทยานแห่งชาติเขาสก นักท่องเที่ยวจึงมักรู้จักคลองแสงผ่านภาพของภูเขาหินปูน น้ำสีเขียวมรกต แพกลางน้ำ เขาสามเกลอ และบรรยากาศป่ารอบอ่างเก็บน้ำ

 

อย่างไรก็ตาม การเที่ยวเขื่อนเชี่ยวหลานกับการเข้าเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงเป็นคนละลักษณะกัน นักท่องเที่ยวทั่วไปสามารถใช้บริการเรือท่องเที่ยวและแพพักในพื้นที่ท่องเที่ยวที่เปิดให้บริการได้ตามเงื่อนไขของผู้ให้บริการและหน่วยงานดูแลพื้นที่ แต่การเข้าไปในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเพื่อศึกษาธรรมชาติ วิจัย ถ่ายทำ หรือเข้าพื้นที่เฉพาะต้องขออนุญาตจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อน ข้อแตกต่างนี้ควรทำความเข้าใจก่อนวางแผนเดินทาง เพื่อให้การท่องเที่ยวไม่กระทบต่อสัตว์ป่าและไม่ขัดต่อระเบียบของพื้นที่อนุรักษ์

 

การเดินทาง ไปยังพื้นที่ใกล้เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงสามารถเริ่มจากตัวเมืองสุราษฎร์ธานีหรือสนามบินสุราษฎร์ธานี ใช้ทางหลวงหมายเลข 401 มุ่งหน้าอำเภอบ้านตาขุน แล้วแยกเข้าทางเขื่อนรัชชประภาประมาณ 12 กิโลเมตร เมื่อถึงพื้นที่เขื่อนจะมีเส้นทางไปยังท่าเรือท่องเที่ยวเทศบาลบ้านเชี่ยวหลานและที่ทำการเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง เส้นทางมายังสถานีวิจัยสัตว์ป่าคลองแสงระบุว่าจากตัวเมืองสุราษฎร์ธานีมีระยะทางประมาณ 70 กิโลเมตร นักท่องเที่ยวที่เดินทางต่อทางน้ำควรติดต่อเรือหรือแพพักล่วงหน้า และควรตรวจสอบสภาพอากาศ ระดับน้ำ และกำหนดการเรือก่อนเดินทางทุกครั้ง

 

พื้นที่รอบเขื่อนรัชชประภาเหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการสัมผัสภูมิประเทศของคลองแสงโดยไม่เข้าไปในพื้นที่หวงห้ามของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า กิจกรรมที่นิยม ได้แก่ ล่องเรือชมภูเขาหินปูน พักแพกลางน้ำ พายเรือคายัก ชมหมอกยามเช้า ถ่ายภาพเขาสามเกลอ และเรียนรู้เรื่องป่าต้นน้ำจากทิวทัศน์รอบทะเลสาบ กิจกรรมเหล่านี้ควรทำภายในพื้นที่บริการที่ได้รับอนุญาตและอยู่ภายใต้การดูแลของผู้ให้บริการที่มีความรับผิดชอบ

 

ช่วงเวลาที่เหมาะกับการเดินทางในพื้นที่บ้านเชี่ยวหลานและเขื่อนรัชชประภาคือช่วงที่ฝนไม่หนักต่อเนื่อง ท้องฟ้าเปิด และการเดินเรือปลอดภัย ฤดูฝนทำให้ป่าชุ่มชื้นและทิวทัศน์เขื่อนสวย แต่ฝนตกหนักส่งผลต่อการเดินทางทางถนนและทางน้ำ ส่วนช่วงอากาศเปิดเหมาะกับการล่องเรือ ชมวิว และถ่ายภาพภูเขาหินปูน นักท่องเที่ยวที่ต้องการทำกิจกรรมเชิงธรรมชาติควรเตรียมเสื้อกันฝน รองเท้าเหมาะกับพื้นเปียก ถุงกันน้ำ และปฏิบัติตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่หรือผู้ให้บริการเรืออย่างเคร่งครัด

 

มารยาทสำคัญในการเที่ยวใกล้พื้นที่คลองแสงคือการไม่รบกวนสัตว์ป่า ไม่ส่งเสียงดัง ไม่ทิ้งขยะ ไม่ให้อาหารสัตว์ ไม่เก็บพืชป่า ไม่เข้าเส้นทางที่ไม่ได้รับอนุญาต และไม่ใช้โดรนในพื้นที่อ่อนไหวโดยไม่ได้รับอนุญาต พื้นที่นี้เป็นบ้านของช้าง กระทิง วัวแดง นกเงือก และสัตว์ป่าหายากอีกจำนวนมาก การท่องเที่ยวที่ดีจึงไม่ใช่การเข้าใกล้สัตว์ป่าให้มากที่สุด แต่เป็นการเว้นระยะ ปล่อยให้สัตว์ใช้พื้นที่ตามธรรมชาติ และทำให้มนุษย์เป็นผู้มาเยือนที่รบกวนน้อยที่สุด

 

เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงจึงเหมาะกับผู้อ่านที่ต้องการเข้าใจธรรมชาติของสุราษฎร์ธานีในมิติที่ลึกกว่าเส้นทางท่องเที่ยวทั่วไป พื้นที่นี้อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างป่า ภูเขา ลำน้ำ เขื่อน สัตว์ป่า และประวัติศาสตร์การอนุรักษ์ได้อย่างชัดเจน หากมองจากผิวน้ำเขื่อนรัชชประภา นักท่องเที่ยวจะเห็นเพียงภูเขาหินปูนและป่าเขียวชอุ่ม แต่เบื้องหลังทิวทัศน์นั้นคือผืนป่าที่มีบทบาทเป็นแหล่งต้นน้ำ ที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าหายาก ฐานปฏิบัติงานของผู้พิทักษ์ป่า และพื้นที่เรียนรู้บทเรียนสำคัญของการอนุรักษ์ไทย

 

การมาเยือนคลองแสงอย่างถูกต้องจึงควรเริ่มจากความเข้าใจว่า นี่คือพื้นที่อนุรักษ์ที่มีความเปราะบางและมีคุณค่าระดับประเทศ ไม่ใช่เพียงจุดเช็กอินบนแผนที่ ผู้ที่เดินทางมาในฐานะนักท่องเที่ยวสามารถสัมผัสบรรยากาศคลองแสงผ่านเส้นทางท่องเที่ยวรอบเขื่อนรัชชประภา ส่วนผู้ที่ต้องการเข้าไปศึกษาธรรมชาติในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าต้องดำเนินการขออนุญาตและปฏิบัติตามระเบียบของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืชอย่างเคร่งครัด วิธีคิดเช่นนี้จะช่วยรักษาคลองแสงให้เป็นทั้งบ้านของสัตว์ป่า แหล่งเรียนรู้ และมรดกธรรมชาติของภาคใต้ต่อไป

 

 

ตอบ: อยู่ในจังหวัดสุราษฎร์ธานี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะกุกเหนือ อำเภอวิภาวดี และตำบลเขาพัง ตำบลไกรสร อำเภอบ้านตาขุน โดยจุดติดต่อหลักอยู่ใกล้เขื่อนรัชชประภาและท่าเรือท่องเที่ยวเทศบาลบ้านเชี่ยวหลาน

 

ตอบ: ไม่ใช่พื้นที่ท่องเที่ยวแบบเปิดเข้าชมอิสระ การเข้าพื้นที่เพื่อศึกษาธรรมชาติ วิจัย หรือถ่ายทำต้องได้รับอนุญาตจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อน

 

ตอบ: จุดเด่นคือผืนป่าดิบชื้นขนาดใหญ่ แหล่งต้นน้ำคลองแสง ความหลากหลายของสัตว์ป่า และประวัติศาสตร์การช่วยเหลือสัตว์ป่าหลังการสร้างเขื่อนเชี่ยวหลาน

 

ตอบ: มีสัตว์ป่าหลายชนิด เช่น ช้าง กระทิง วัวแดง กวาง เก้ง เลียงผา หมี หมาไน ชะมด อีเห็น นกเงือก นกกก นกขนหิน นกหว้า นกยูง รวมถึงนากจมูกขนและปลาตะพัด

 

ตอบ: จากตัวเมืองสุราษฎร์ธานีใช้ทางหลวงหมายเลข 401 ไปอำเภอบ้านตาขุน แล้วแยกเข้าเขื่อนรัชชประภา บริเวณที่ทำการเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงอยู่ใกล้ท่าเรือท่องเที่ยวเทศบาลบ้านเชี่ยวหลาน

 

ตอบ: สามารถเที่ยวบริเวณเขื่อนรัชชประภา ท่าเรือเทศบาลบ้านเชี่ยวหลาน จุดชมวิวเขื่อนรัชชประภา สะพานแขวนภูเขารูปหัวใจ หลาดคลองแสง และเส้นทางล่องเรือในเขื่อนเชี่ยวหลานได้

 

ตอบ: เพราะเป็นผืนป่าดิบชื้นสำคัญของภาคใต้ เป็นบ้านของสัตว์ป่าหายาก เป็นแหล่งต้นน้ำ และเป็นพื้นที่ประวัติศาสตร์ของการช่วยเหลือสัตว์ป่าตกค้างจากอ่างเก็บน้ำเขื่อนเชี่ยวหลานใน พ.ศ. 2528