กลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิง

วันเปิดทำการ: ควรติดต่อกลุ่มหรือองค์การบริหารส่วนตำบลโพธิ์ทองก่อนเดินทาง

เวลาเปิดทำการ: แนะนำเข้าชมช่วงกลางวัน และนัดหมายล่วงหน้าหากต้องการศึกษาดูงานหรือชมกระบวนการผลิต

 

กลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิง นครศรีธรรมราช ตั้งอยู่ที่หมู่ที่ 6 ตำบลโพธิ์ทอง อำเภอท่าศาลา เป็นชุมชนเครื่องปั้นดินเผาเก่าแก่ที่สืบทอดภูมิปัญญามานานกว่า 100 ปี มีรากเกี่ยวข้องกับแหล่งทำเครื่องปั้นดินเผาโมคลาน ผลิตภัณฑ์เด่นคือหม้อดิน กระถาง โอ่ง แจกัน ภาชนะใช้สอย และของที่ระลึก จุดเด่นอยู่ที่การใช้ดินเหนียวผสมทราย การขึ้นรูปด้วยแป้นหมุนหรือการขด การตกแต่งลวดลาย และการเผาดิบแบบไม่เคลือบซึ่งให้สีและผิวดินเผาเป็นเอกลักษณ์

 

กลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิง นครศรีธรรมราช เป็นแหล่งหัตถกรรมพื้นบ้านสำคัญของหมู่ที่ 6 ตำบลโพธิ์ทอง อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช ที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างดิน น้ำ ชุมชน และภูมิปัญญาช่างปั้นของคนพื้นถิ่นอย่างชัดเจน บ้านมะยิงเป็นชุมชนที่สืบทอดการทำเครื่องปั้นดินเผามายาวนานจากรุ่นสู่รุ่น ผลิตภัณฑ์ของชุมชนมีทั้งภาชนะใช้สอยในครัวเรือน กระถางต้นไม้ แจกัน โอ่ง หม้อดิน และชิ้นงานขนาดเล็กสำหรับเป็นของที่ระลึก งานปั้นของที่นี่ไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะเป็นสินค้า OTOP หรือของฝากท้องถิ่น แต่เป็นงานที่เก็บร่องรอยชีวิตของชุมชนเก่าแก่ในเขตโมคลานและท่าศาลาไว้บนเนื้อดินเผาทุกชิ้น

 

บ้านมะยิงอยู่ในตำบลโพธิ์ทอง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีสภาพภูมิประเทศหลากหลาย ทั้งสันทราย พื้นที่ราบลุ่ม ที่ดินเหนียว และพื้นที่ใกล้ลำคลอง สภาพดังกล่าวมีความสำคัญต่อการเกิดภูมิปัญญาเครื่องปั้นดินเผา เพราะงานปั้นต้องพึ่งพาวัตถุดิบที่เหมาะสม โดยเฉพาะดินเหนียว ทรายละเอียด และน้ำ พื้นที่ทางตะวันตกของตำบลโพธิ์ทองมีลักษณะเป็นดินเหนียวหรือร่วนเหนียวปนทราย เหมาะกับการนำมาใช้ทำเครื่องปั้นดินเผาและอิฐมอญ ส่วนบริเวณสันทรายและลำคลองช่วยสนับสนุนวัตถุดิบและวิถีชีวิตเกษตรกรรมของชุมชนโดยรอบ

 

ประวัติของเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงผูกพันกับบริบทของชุมชนโบราณโมคลาน ซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญของอำเภอท่าศาลา ในอดีตบริเวณระหว่างคลองโต๊ะแน็งหรือคลองโมคลาน กับคลองชุมขลิงหรือคลองมะยิง เป็นแหล่งที่ชาวบ้านทำเครื่องปั้นดินเผามาตั้งแต่โบราณ จึงมักถูกเรียกว่าแหล่งทำเครื่องปั้นดินเผาโมคลานหรือแหล่งทำเครื่องปั้นดินเผาบ้านยิง ต่อมามีการปรับเขตการปกครอง แยกพื้นที่บางส่วนเป็นตำบลโพธิ์ทอง และชุมชนที่ยังคงทำเครื่องปั้นดินเผาต่อเนื่องในปัจจุบันคือบ้านมะยิง หมู่ที่ 6 ตำบลโพธิ์ทอง

 

ความโดดเด่นของบ้านมะยิงอยู่ที่การเป็นชุมชนช่างปั้นที่รักษากรรมวิธีพื้นบ้านไว้พร้อมกับปรับตัวให้เข้ากับตลาดปัจจุบัน ในสมัยก่อนเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงเน้นภาชนะใช้สอยในชีวิตประจำวัน เช่น หม้อหุงข้าว หม้อแกง หม้อน้ำ หม้อต้มยา โอ่ง กระถาง แจกัน และภาชนะสำหรับงานบ้าน งานครัว หรือสวน ต่อมารูปแบบผลิตภัณฑ์พัฒนาให้หลากหลายขึ้น มีชิ้นงานขนาดเล็ก ของตกแต่ง และของที่ระลึก เพื่อให้เหมาะกับนักท่องเที่ยว ร้านค้า และผู้ที่ต้องการงานดินเผาแบบมีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น

 

กระบวนการทำเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงแบ่งออกเป็น 4 ขั้นตอนหลัก คือ การเตรียมวัตถุดิบ การปั้นขึ้นรูป การตกแต่ง และการเผา ขั้นตอนแรกคือการเตรียมดิน ซึ่งต้องใช้ดินเหนียว ทราย และน้ำมาผสมกันให้เหมาะสม ดินเหนียวในอดีตได้จากทุ่งน้ำเค็มและพื้นที่ใกล้เคียง แต่เมื่อแหล่งวัตถุดิบเดิมลดลงและพื้นที่บางส่วนเปลี่ยนไปใช้ประโยชน์ด้านเกษตรกรรม ช่างปั้นจึงต้องซื้อดินจากแหล่งอื่น เช่น บ้านบ่อนนท์หรืออำเภอลานสกา ส่วนทรายละเอียดใช้ผสมเพื่อให้เนื้อดินเหมาะกับการขึ้นรูปและการเผา จุดเด่นของบ้านมะยิงคือการใช้ทรายเป็นส่วนผสม ไม่ได้ใช้แกลบเป็นส่วนผสมแบบแหล่งเครื่องปั้นดินเผาบางพื้นที่

 

เมื่อเตรียมวัตถุดิบครบแล้ว ช่างปั้นจะผสม หมัก และนวดดินให้มีความเหนียว ความชื้น และความละเอียดเหมาะกับการปั้น เดิมขั้นตอนนี้ใช้แรงคนเป็นหลัก แต่ปัจจุบันมีการนำเครื่องนวดดินและเทคโนโลยีบางส่วนเข้ามาช่วยทุ่นแรง ทำให้ผลิตได้มากขึ้น ใช้เวลาน้อยลง และลดภาระของสมาชิกกลุ่ม การปรับตัวเช่นนี้ช่วยให้ภูมิปัญญาดั้งเดิมยังอยู่รอดในสภาพเศรษฐกิจปัจจุบัน โดยไม่ทำให้เอกลักษณ์ของชิ้นงานหายไป

 

ขั้นตอนการขึ้นรูปเป็นหัวใจของงานเครื่องปั้นดินเผา ช่างบ้านมะยิงใช้วิธีขึ้นรูป 2 แบบ คือการขึ้นรูปด้วยแป้นหมุนและการขึ้นรูปแบบขด การขึ้นรูปด้วยแป้นหมุนใช้กับภาชนะขนาดเล็ก เช่น หม้อ แจกัน กระถางขนาดเล็ก หรือของที่ระลึก ส่วนการขึ้นรูปแบบขดใช้กับภาชนะขนาดใหญ่ เช่น โอ่ง กระถางใหญ่ ไห หรือภาชนะที่ต้องการปริมาตรมาก ในปัจจุบันชิ้นงานขนาดเล็กและกระถางปลูกต้นไม้ได้รับความนิยมมากขึ้น ทำให้การใช้แป้นหมุนไฟฟ้าเข้ามาช่วยทำงานมีบทบาทสำคัญ เพราะสามารถผลิตชิ้นงานได้รวดเร็วขึ้นและตอบสนองความต้องการของตลาดได้ดี

 

หลังขึ้นรูปแล้ว ช่างจะนำชิ้นงานไปพักหรือตากในสภาพที่เหมาะสมจนดินหมาด จากนั้นจึงตกแต่งผิวและลวดลาย งานบ้านมะยิงไม่เน้นการเคลือบสีหรือระบายสีทับลงบนผิวชิ้นงาน แต่ใช้วิธีสร้างลวดลายบนเนื้อดินก่อนเผา เช่น การขูดขีดลาย การฉลุลาย การกดลาย และการตบตีลาย ลักษณะเช่นนี้ทำให้ชิ้นงานยังคงความเป็นดินเผาแท้ สีผิวและรอยลายเกิดจากธรรมชาติของเนื้อดิน เครื่องมือ และฝีมือของช่างปั้นโดยตรง

 

การเผาเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงเป็นการเผาดิบ ไม่ใช่การเผาเคลือบ เตาเผาในอดีตใช้วิธีขุดโพรงเข้าไปในจอมปลวก แต่ปัจจุบันพัฒนาเป็นเตาเผาก่ออิฐที่แข็งแรงและใช้งานได้นาน เชื้อเพลิงที่ใช้มีทั้งไม้ยางพาราและเปลือกมะพร้าว โดยเปลือกมะพร้าวมีผลต่อสีของชิ้นงาน สัดส่วนระหว่างเปลือกมะพร้าวแห้งกับเปลือกมะพร้าวสดจึงเป็นส่วนหนึ่งของความรู้เชิงช่างที่ช่วยสร้างสีและลักษณะผิวเฉพาะของเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิง

 

ก่อนเผา ชุมชนยังมีความเชื่อเกี่ยวกับการไหว้สังเวยเตาเผา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมช่างปั้นที่สืบต่อกันมา ความเชื่อนี้สะท้อนความเคารพต่อเตา ดิน ไฟ และกระบวนการผลิต เพราะงานดินเผาเป็นงานที่มีความเสี่ยงสูง ชิ้นงานที่ใช้เวลาปั้นและตกแต่งอย่างประณีตอาจเสียหายได้ในขั้นตอนเผา หากอุณหภูมิ เชื้อเพลิง ความชื้น หรือการจัดเรียงชิ้นงานไม่เหมาะสม การไหว้เตาจึงไม่ใช่เพียงพิธีกรรม แต่เป็นภาพสะท้อนของความสัมพันธ์ระหว่างช่างกับงานที่ต้องใช้ทั้งฝีมือ ประสบการณ์ และความระมัดระวัง

 

บ้านมะยิงยังมีบุคคลสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการฟื้นฟูงานปั้น คือ นางจำเป็น รักษ์เมือง หรือป้าเอียด ช่างทำเครื่องปั้นดินเผาของชุมชนบ้านมะยิงและประธานกลุ่มเครื่องปั้นดินเผากลุ่มแม่บ้านเกษตรกรบ้านมะยิง บทบาทของป้าเอียดช่วยให้ภูมิปัญญาที่เคยชะงักในบางช่วงกลับมามีชีวิตอีกครั้ง การสืบทอดความรู้นี้ทำให้คำกล่าวว่า “ปั้นดินให้เป็นดาว” มีความหมายชัดเจน เพราะดินธรรมดาจากชุมชนสามารถกลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่สร้างรายได้ ยกระดับคุณภาพชีวิต และทำให้ลูกหลานเห็นคุณค่าของภูมิปัญญาบ้านตนเอง

 

ในอดีต เครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงเป็นสินค้าที่คนจากหมู่บ้านใกล้เคียงต้องการอย่างมาก มีการนำสินค้าอื่นมาแลกเปลี่ยนกับเครื่องปั้นดินเผา เช่น ข้าวเปลือก ข้าวสาร น้ำมันยาง และของใช้ต่าง ๆ ต่อมาเมื่อผลิตได้มากขึ้น ชาวบ้านนำสินค้าใส่เรือไปแลกเปลี่ยนและขายตามเมืองท่า เช่น ท่าศาลา หัวไทร และปากพนัง ภายหลังเมื่อการคมนาคมทางบกสะดวกขึ้น จึงนำสินค้าใส่รถเข็น เกวียน หรือรถไปขายตามตลาดนัด เรื่องราวเหล่านี้ทำให้เห็นว่าเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงเคยเป็นส่วนหนึ่งของระบบเศรษฐกิจท้องถิ่นที่เชื่อมชุมชนชายฝั่ง ทุ่งนา ตลาด และเมืองท่าเข้าด้วยกัน

 

ปัจจุบันกลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงรวมตัวในลักษณะวิสาหกิจชุมชน มีหน้าร้านและพื้นที่รับรองบริเวณทางเข้าชุมชน ช่วยให้ผู้สัญจรผ่านไปมาและผู้ที่ตั้งใจเดินทางมาเยี่ยมชมสามารถมองเห็นแหล่งจำหน่ายผลิตภัณฑ์ได้ชัดเจน กลุ่มมีบทบาทในการรับซื้อสินค้า ดูแลราคาขาย ลดปัญหาการตัดราคากันเอง และช่วยให้สมาชิกมีรายได้จากงานฝีมืออย่างต่อเนื่อง การรวมกลุ่มเช่นนี้เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้งานดินเผาบ้านมะยิงไม่เหลือเพียงความทรงจำ แต่ยังเป็นอาชีพและสินค้าชุมชนที่ดำเนินต่อไปได้จริง

 

สำหรับผู้มาเยือน กลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงเหมาะกับการชมงานหัตถกรรม เรียนรู้กระบวนการผลิต เลือกซื้อของฝาก และทำความเข้าใจภูมิปัญญาชุมชนในอำเภอท่าศาลา สถานที่นี้ไม่ได้เป็นพิพิธภัณฑ์ขนาดใหญ่ แต่เป็นพื้นที่ทำงานจริงของช่างปั้นและสมาชิกกลุ่ม จึงควรมาเยือนด้วยความเคารพ ใช้เสียงเบา ไม่จับชิ้นงาน เครื่องมือ หรือเตาเผาโดยไม่ได้รับอนุญาต และควรประสานล่วงหน้าหากต้องการศึกษาดูงานหรือชมขั้นตอนการผลิตอย่างละเอียด

 

การเดินทาง ไปบ้านมะยิงสามารถเริ่มจากตัวเมืองนครศรีธรรมราช ใช้เส้นทางมุ่งหน้าอำเภอท่าศาลา ผ่านพื้นที่มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์หรือเส้นทางท้องถิ่นเข้าสู่ตำบลโพธิ์ทอง หมู่ที่ 6 บ้านมะยิง อยู่ในเขตอำเภอท่าศาลาและอยู่ไม่ไกลจากแหล่งโบราณคดีโมคลาน ผู้เดินทางด้วยรถยนต์ส่วนตัวจะสะดวกที่สุด เพราะสามารถแวะเที่ยววัดโมคลาน อุทยานพฤกษศาสตร์มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ หาดท่าศาลา และร้านอาหารในตัวอำเภอท่าศาลาได้ในเส้นทางเดียวกัน หากเดินทางเป็นคณะ ควรติดต่อพื้นที่ล่วงหน้าเพื่อให้การต้อนรับและการเยี่ยมชมเป็นระเบียบ

 

กลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมะยิงจึงเป็นสถานที่ที่มีคุณค่าทั้งด้านวัฒนธรรม เศรษฐกิจชุมชน การเรียนรู้ และการท่องเที่ยวเชิงหัตถกรรม ที่นี่ทำให้เห็นว่างานเครื่องปั้นดินเผาไม่ใช่เพียงภาชนะดินเผาสำหรับใช้สอย แต่เป็นผลลัพธ์ของภูมิประเทศ วัตถุดิบ ความรู้ช่าง ครอบครัว ชุมชน ความเชื่อ และการปรับตัวต่อยุคสมัย ผู้ที่ต้องการเข้าใจนครศรีธรรมราชในมิติของงานพื้นบ้านควรแวะมาที่บ้านมะยิง เพราะนี่คือหนึ่งในร่องรอยภูมิปัญญาที่เชื่อมเมืองนครกับชีวิตของคนธรรมดาอย่างงดงามและจับต้องได้

 

 

ตอบ: ตั้งอยู่ที่หมู่ที่ 6 บ้านมะยิง ตำบลโพธิ์ทอง อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช 80160

 

ตอบ: เป็นหัตถกรรมพื้นบ้านที่สืบทอดมานานกว่า 100 ปี มีรากเกี่ยวข้องกับแหล่งทำเครื่องปั้นดินเผาโมคลาน และยังเป็นอาชีพกับวิสาหกิจชุมชนของบ้านมะยิง

 

ตอบ: ผลิตภัณฑ์เด่น ได้แก่ หม้อดิน หม้อแกง หม้อต้มยา โอ่ง กระถางต้นไม้ แจกัน ภาชนะใช้สอย ของตกแต่ง และผลิตภัณฑ์ดินเผาขนาดเล็กสำหรับเป็นของที่ระลึก

 

ตอบ: มี 4 ขั้นตอนหลัก คือ การเตรียมวัตถุดิบหรือเตรียมดิน การปั้นขึ้นรูป การตกแต่งลวดลาย และการเผาดิบแบบไม่เคลือบ

 

ตอบ: จุดเด่นคือการใช้ดินเหนียวผสมทราย การขึ้นรูปด้วยแป้นหมุนหรือการขด การตกแต่งลายบนเนื้อดิน และการเผาดิบแบบไม่เคลือบซึ่งให้สีผิวธรรมชาติของดินเผา

 

ตอบ: นางจำเป็น รักษ์เมือง หรือป้าเอียด เป็นช่างทำเครื่องปั้นดินเผาและประธานกลุ่มเครื่องปั้นดินเผากลุ่มแม่บ้านเกษตรกรบ้านมะยิง

 

ตอบ: ควรติดต่อก่อนเดินทาง โดยเฉพาะกรณีต้องการศึกษาดูงาน ชมกระบวนการผลิต หรือเดินทางเป็นคณะ เพื่อให้การเยี่ยมชมเป็นระเบียบและไม่กระทบการทำงานของกลุ่ม

 

ตอบ: สามารถเที่ยวร่วมกับโบราณคดีวัดโมคลาน สุสานปังลิมอเจ๊ะเต๊ะ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ อุทยานพฤกษศาสตร์มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ หาดท่าศาลา และหาดด่านภาษีได้