ศูนย์ศิลปะชุมชนเมืองงาว หรือบ้านจ้างหลวง

วันเปิดทำการ: กรุณาติดต่อล่วงหน้า

เวลาเปิดทำการ: กรุณาติดต่อล่วงหน้า

 

ศูนย์ศิลปะชุมชนเมืองงาว หรือ บ้านจ้างหลวง หรือที่เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า บ้านช้างหลวง ตั้งอยู่เลขที่ 33 บ้านข่อย ตำบลบ้านร้อง อำเภองาว จังหวัดลำปาง เป็นสถานที่สำคัญด้านศิลปะพื้นบ้าน งานไม้แกะสลัก และประวัติศาสตร์งานช่างของเมืองงาวที่มีความหมายลึกซึ้งกว่าการเป็นแหล่งท่องเที่ยวทั่วไป เพราะพื้นที่แห่งนี้เกิดจากความตั้งใจของครูคำอ้าย เดชดวงตา ศิลปินช่างแกะสลักไม้ผู้ต้องการรวบรวมผลงานของตนเอง สร้างพื้นที่เรียนรู้ และใช้ศิลปะเป็นเครื่องมือสร้างอาชีพให้คนในท้องถิ่น แม้ปัจจุบันอาคารเรือนไม้หลังใหญ่ที่เคยเป็นจุดเด่นของศูนย์จะถูกไฟไหม้ไปแล้ว และผลงานไม้แกะสลักจำนวนมากได้รับความเสียหาย แต่เรื่องราวของบ้านจ้างหลวงยังคงมีคุณค่าทางศิลปะ วัฒนธรรม และความทรงจำของชุมชนเมืองงาวอย่างยิ่ง

 

บ้านจ้างหลวงเป็นหนึ่งในสถานที่ที่สะท้อนพลังของงานช่างพื้นบ้านภาคเหนือได้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะงานประติมากรรมไม้แกะสลักที่ต้องอาศัยความรู้เรื่องไม้ รูปทรง สัดส่วน ลวดลาย ความอดทน และประสบการณ์ของช่างเป็นอย่างมาก ครูคำอ้าย เดชดวงตาเป็นผู้ก่อตั้งศูนย์แห่งนี้และสร้างผลงานไม้แกะสลักจำนวนมากขึ้นจากแรงมือและความเชี่ยวชาญส่วนตัว ความตั้งใจของท่านไม่ได้หยุดอยู่ที่การสร้างผลงานเพื่อจัดแสดงเท่านั้น แต่ยังต้องการให้พื้นที่แห่งนี้เป็นโรงเรียนฝึกอบรมและสอนงานศิลปะ โดยเฉพาะงานประติมากรรมไม้แกะสลัก เพื่อเปิดโอกาสให้คนในท้องถิ่นมีทักษะ มีอาชีพ และสามารถใช้ศิลปะเป็นฐานในการดำรงชีวิต

 

สิ่งที่ทำให้บ้านจ้างหลวงเป็นที่จดจำมากที่สุดคือเรือนไม้หลังใหญ่ที่ออกแบบให้ดูคล้ายช้าง แทบทุกส่วนของอาคารเคยถูกออกแบบและตกแต่งด้วยศิลปะไม้แกะสลักอย่างกลมกลืน ตั้งแต่โครงสร้างภายนอก รายละเอียดภายใน ไปจนถึงองค์ประกอบตกแต่งที่สะท้อนจินตนาการของครูคำอ้าย อาคารหลังนี้ไม่ได้เป็นเพียงที่เก็บงานแกะสลัก แต่เป็นผลงานศิลปะขนาดใหญ่ในตัวเอง เพราะตัวเรือนทำหน้าที่เป็นทั้งอาคาร พื้นที่จัดแสดง และสัญลักษณ์ของช้างซึ่งเป็นสัตว์ที่มีความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมล้านนา ป่าไม้ และชีวิตผู้คนในภาคเหนือมายาวนาน

 

คำว่า บ้านจ้างหลวง หรือบ้านช้างหลวง มีความหมายที่เชื่อมโยงกับรูปลักษณ์อาคารและเจตนารมณ์ของผู้ก่อตั้ง คำเมือง “จ้าง” หมายถึงช้าง ส่วนคำว่า “หลวง” สื่อถึงความยิ่งใหญ่หรือความสำคัญ เมื่อรวมกันจึงเกิดเป็นชื่อที่สะท้อนภาพอาคารไม้ขนาดใหญ่คล้ายช้าง และสะท้อนความตั้งใจที่จะให้สถานที่แห่งนี้เป็นศูนย์กลางงานศิลปะไม้แกะสลักระดับชุมชน ชื่อบ้านจ้างหลวงจึงไม่ใช่เพียงชื่อเรียกสถานที่ แต่เป็นสัญลักษณ์ของจินตนาการ ความศรัทธาในงานช่าง และความพยายามสร้างพื้นที่ทางศิลปะให้กับอำเภองาว

 

ก่อนเกิดเหตุไฟไหม้ บ้านจ้างหลวงเคยเป็นสถานที่จัดแสดงผลงานไม้แกะสลักของครูคำอ้าย เดชดวงตา ผู้มาเยือนสามารถชมผลงานไม้แกะสลักที่สะท้อนความชำนาญของช่าง ทั้งรูปทรงสัตว์ ลวดลายประดับ งานประติมากรรม และองค์ประกอบศิลปะที่เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตท้องถิ่น งานไม้แต่ละชิ้นมีคุณค่าในฐานะผลงานศิลปะที่ต้องใช้เวลาและฝีมือสูง การแกะไม้ไม่สามารถเร่งให้เสร็จได้เหมือนงานอุตสาหกรรม เพราะช่างต้องอ่านเนื้อไม้ เข้าใจทิศทางเสี้ยน ควบคุมน้ำหนักมือ และค่อย ๆ ปลดปล่อยรูปทรงที่ซ่อนอยู่ในท่อนไม้ออกมาอย่างประณีต

 

เหตุการณ์ไฟไหม้อาคารเรือนไม้ของบ้านจ้างหลวงเป็นความสูญเสียที่สำคัญต่อวงการศิลปะชุมชน เพราะผลงานไม้แกะสลักถูกไฟไหม้ไปประมาณ 50–60 ชิ้น ความเสียหายนี้ไม่ได้หมายถึงการสูญเสียวัตถุจัดแสดงเท่านั้น แต่ยังหมายถึงการสูญเสียช่วงเวลาการทำงาน ความทรงจำ ฝีมือ และหลักฐานของความพยายามในการสร้างศูนย์ศิลปะชุมชนขึ้นจากพลังของช่างท้องถิ่น อย่างไรก็ตาม การรับรู้เรื่องราวของบ้านจ้างหลวงในปัจจุบันยังมีคุณค่า เพราะช่วยเตือนให้เห็นความสำคัญของการดูแลรักษามรดกศิลปะ งานไม้ และแหล่งเรียนรู้ที่เกิดจากบุคคลในชุมชน

 

ในเชิงประวัติศาสตร์ศิลปะ บ้านจ้างหลวงเป็นตัวอย่างของพื้นที่สร้างสรรค์ที่เกิดขึ้นนอกศูนย์กลางเมืองใหญ่ อำเภองาวไม่ได้เป็นเมืองท่องเที่ยวศิลปะกระแสหลักแบบเชียงใหม่หรือกรุงเทพฯ แต่กลับมีบุคคลที่ใช้ความสามารถเฉพาะตัวสร้างสถานที่ที่มีเอกลักษณ์สูงขึ้นมาได้ สิ่งนี้สะท้อนว่าศิลปะไม่ได้เกิดเฉพาะในพิพิธภัณฑ์ใหญ่หรือสถาบันศิลปะของเมืองใหญ่เท่านั้น แต่สามารถเกิดขึ้นจากแรงบันดาลใจของครูช่างในชุมชน จากภูมิปัญญาการใช้ไม้ และจากความต้องการสร้างอาชีพให้ผู้คนในท้องถิ่นได้เช่นกัน

 

ครูคำอ้าย เดชดวงตาเป็นบุคคลสำคัญของเรื่องราวบ้านจ้างหลวง เพราะท่านไม่ได้เป็นเพียงผู้สร้างผลงาน แต่เป็นผู้มองเห็นศักยภาพของงานแกะสลักไม้ในฐานะอาชีพ งานไม้แกะสลักสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มจากวัสดุธรรมชาติ เปลี่ยนไม้ให้กลายเป็นผลงานที่มีความงาม มีเรื่องเล่า และมีคุณค่าทางเศรษฐกิจ หากคนในชุมชนได้รับการฝึกฝนอย่างจริงจัง ย่อมสามารถใช้ทักษะนี้ประกอบอาชีพ สร้างรายได้ และทำให้ภูมิปัญญาช่างไม้ยังคงดำรงอยู่ได้ในสังคมที่เปลี่ยนแปลง

 

แนวคิดการใช้บ้านจ้างหลวงเป็นโรงเรียนฝึกอบรมงานศิลปะจึงมีความสำคัญมาก เพราะเป็นการมองศิลปะในเชิงการพัฒนาคน ไม่ใช่เพียงการผลิตผลงานเพื่อชมความงาม งานประติมากรรมไม้แกะสลักต้องใช้การฝึกระยะยาว ผู้เรียนต้องเริ่มตั้งแต่การรู้จักชนิดของไม้ การเลือกเครื่องมือ การวาดแบบ การถอดรูปทรง การแกะหยาบ การเก็บรายละเอียด และการขัดแต่งผิวงาน การมีพื้นที่เรียนรู้ในชุมชนจะช่วยให้คนรุ่นใหม่เข้าถึงวิชาช่างได้ง่ายขึ้น และช่วยให้ทักษะที่เคยอยู่กับครูช่างไม่ขาดช่วงไปพร้อมกับกาลเวลา

 

บ้านจ้างหลวงยังสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างงานไม้กับอำเภองาวได้อย่างน่าสนใจ อำเภองาวเป็นพื้นที่ที่มีภูมิประเทศภูเขา ป่าไม้ เส้นทางระหว่างลำปางกับพะเยา และชุมชนที่มีความเกี่ยวข้องกับทรัพยากรธรรมชาติ งานไม้แกะสลักจึงมีความหมายมากกว่าเป็นงานศิลปะ เพราะเกี่ยวพันกับความรู้เรื่องป่า วัสดุ และชีวิตของผู้คนในพื้นที่ การสร้างงานไม้ที่ดีต้องเริ่มจากการเคารพไม้ ไม่ใช้ทรัพยากรอย่างสิ้นเปลือง และรู้จักเปลี่ยนวัสดุธรรมชาติให้เกิดคุณค่าสูงสุด

 

แม้ปัจจุบันอาคารเดิมของบ้านจ้างหลวงจะไม่อยู่ในสภาพสมบูรณ์เหมือนอดีต แต่พื้นที่นี้ยังมีคุณค่าในฐานะจุดเรียนรู้เรื่องความเปราะบางของมรดกทางศิลปะ แหล่งท่องเที่ยวหลายแห่งมักถูกมองเฉพาะตอนที่ยังสวยงามและสมบูรณ์ แต่บ้านจ้างหลวงทำให้เห็นอีกด้านหนึ่ง คือมรดกศิลปะต้องการการดูแล การบันทึก การถ่ายทอด และการป้องกันความเสี่ยง หากไม่มีการอนุรักษ์อย่างต่อเนื่อง ผลงานที่ใช้เวลาสร้างทั้งชีวิตอาจสูญหายได้ภายในเวลาไม่นาน

 

สำหรับผู้ที่สนใจเดินทางไปบ้านจ้างหลวง ควรทำความเข้าใจก่อนว่าสถานที่แห่งนี้แตกต่างจากพิพิธภัณฑ์ที่เปิดให้เข้าชมอย่างเป็นระบบทุกวัน ข้อมูลในหลายแหล่งระบุประวัติและเบอร์ติดต่อ แต่ด้วยสภาพอาคารที่เคยถูกไฟไหม้และสถานะพื้นที่ที่อาจเปลี่ยนแปลงตามการดูแลของผู้เกี่ยวข้อง ผู้มาเยือนควรโทรสอบถามล่วงหน้าทุกครั้งก่อนเดินทาง เพื่อยืนยันการเข้าชม ความพร้อมของพื้นที่ และเงื่อนไขต่าง ๆ การติดต่อก่อนเดินทางจะช่วยลดความผิดหวังและช่วยให้การเยี่ยมชมเป็นไปอย่างเหมาะสม

 

การเดินทางไปบ้านจ้างหลวงใช้ทางหลวงหมายเลข 1 สายงาว–พะเยา เลยตัวอำเภองาวไปประมาณ 20 กม. ศูนย์ตั้งอยู่ทางขวามือในพื้นที่บ้านข่อย ตำบลบ้านร้อง ระยะทางจากตัวเมืองลำปางประมาณ 103 กม. เส้นทางนี้เป็นเส้นทางหลักที่เชื่อมจังหวัดลำปางกับจังหวัดพะเยา เหมาะกับการเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนตัว ผู้ขับขี่ควรเผื่อเวลาเดินทางพอสมควร เพราะระยะทางค่อนข้างไกลจากตัวเมืองลำปาง และควรตรวจสอบสภาพถนน สภาพอากาศ และจุดกลับรถก่อนเดินทาง โดยเฉพาะหากไม่คุ้นเส้นทางงาว–พะเยา

 

การเดินทาง หากเริ่มจากตัวเมืองลำปาง ให้ใช้ทางหลวงหมายเลข 1 มุ่งหน้าอำเภองาว จากนั้นขับต่อไปตามเส้นทางงาว–พะเยาเลยตัวอำเภองาวไปประมาณ 20 กม. เมื่อเข้าสู่พื้นที่บ้านข่อย ตำบลบ้านร้อง ให้สังเกตตำแหน่งศูนย์ทางด้านขวามือ การเดินทางเหมาะกับรถยนต์ส่วนบุคคลมากกว่ารถโดยสารทั่วไป เพราะสถานที่ตั้งอยู่นอกตัวอำเภองาวและการเข้าถึงต้องอาศัยความสะดวกในการหยุดรถหรือกลับรถตามจุดที่ปลอดภัย หากเดินทางเป็นคณะควรประสานล่วงหน้าให้ชัดเจนก่อนออกเดินทาง

 

ผู้ที่ต้องการจัดเส้นทางท่องเที่ยวสามารถนำบ้านจ้างหลวงเข้ารวมกับสถานที่ท่องเที่ยวอื่นในอำเภองาวได้ เช่น ถ้ำผาไท วัดจองคำ พระอารามหลวง สะพานโยง พิพิธภัณฑ์หนังกลางแปลง หล่มภูเขียว น้ำตกแม่แก้ น้ำตกเกาฟุ และศูนย์บริบาลช้างปางหละ อำเภองาวมีภาพลักษณ์เป็นพื้นที่ธรรมชาติและเส้นทางผ่านสู่พะเยา แต่หากมองให้ลึกขึ้น จะเห็นว่ามีทั้งศิลปะชุมชน วัดเก่า แหล่งธรรมชาติ และเรื่องราวท้องถิ่นที่สามารถจัดเป็นทริปแบบ 1 วันหรือแวะระหว่างเดินทางได้อย่างน่าสนใจ

 

ถ้ำผาไทเป็นสถานที่ท่องเที่ยวธรรมชาติที่มีชื่อเสียงของอำเภองาว เหมาะสำหรับจัดเส้นทางร่วมกับบ้านจ้างหลวงเพราะอยู่ในอำเภอเดียวกันและสะท้อนอีกด้านหนึ่งของงาว คือด้านภูมิประเทศ ภูเขาหินปูน และธรรมชาติ ส่วนวัดจองคำ พระอารามหลวงตั้งอยู่ในตัวอำเภองาว เป็นวัดสำคัญที่มีคุณค่าทางศาสนาและเหมาะสำหรับการแวะสักการะก่อนหรือหลังเดินทางไปบ้านจ้างหลวง การจัดเส้นทางเช่นนี้ทำให้ผู้มาเยือนได้เห็นทั้งศิลปะไม้แกะสลัก ศาสนา และธรรมชาติของอำเภองาวในวันเดียว

 

หล่มภูเขียวเป็นอีกสถานที่ที่ได้รับความนิยมในอำเภองาว ด้วยลักษณะแอ่งน้ำสีเขียวกลางพื้นที่ธรรมชาติที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว หากมีเวลาและสภาพเส้นทางเหมาะสม นักท่องเที่ยวสามารถจัดทริปบ้านจ้างหลวงร่วมกับหล่มภูเขียวได้ แต่ควรวางแผนเวลาให้ดี เพราะระยะทางระหว่างสถานที่ในอำเภองาวบางจุดค่อนข้างห่างกัน การเดินทางแบบไม่เร่งรีบจะช่วยให้เที่ยวได้ปลอดภัยและมีเวลาซึมซับแต่ละสถานที่มากขึ้น

 

ในด้านอาหาร ร้านอาหารและคาเฟ่ส่วนใหญ่จะกระจุกอยู่ในตัวอำเภองาวมากกว่าบริเวณบ้านข่อย ผู้มาเยือนจึงควรวางแผนมื้ออาหารไว้ล่วงหน้า ร้านที่มีข้อมูลเผยแพร่ในพื้นที่อำเภองาว ได้แก่ ร้านคุณพระนาย ร้านลาบเรือนเงิน ร้านอาหารไร่เดชา Thana Cafe เตี่ยวเรือโกมิน และร้านอาหารท้องถิ่นในตัวอำเภอ หากเดินทางจากลำปางไปพะเยา การแวะกินอาหารในตัวอำเภองาวก่อนหรือหลังไปบ้านจ้างหลวงจะสะดวกกว่าการคาดหวังร้านใกล้ศูนย์โดยตรง

 

ด้านที่พัก ผู้ที่ต้องการพักใกล้พื้นที่ควรเลือกที่พักในตัวอำเภองาว เช่น งาววิลเลจรีสอร์ท แอนด์ฟาร์มสเตย์ LD Hotel & Residences สมพรรีสอร์ท หรือที่พักท้องถิ่นอื่นในตัวอำเภองาว หากต้องการสิ่งอำนวยความสะดวกมากขึ้น สามารถพักในตัวเมืองลำปางแล้วเดินทางไปกลับแบบเต็มวันได้ หรือหากเดินทางต่อไปจังหวัดพะเยา สามารถจัดบ้านจ้างหลวงเป็นจุดแวะระหว่างทางได้ตามความเหมาะสม

 

ข้อควรปฏิบัติในการมาเยือนบ้านจ้างหลวงคือควรให้เกียรติสถานที่ในฐานะพื้นที่ศิลปะและความทรงจำของครูช่าง ไม่เข้าไปในพื้นที่ที่ไม่ได้รับอนุญาต ไม่สัมผัสโครงสร้างหรือชิ้นงานที่ยังคงอยู่โดยพลการ ไม่ปีนป่าย ไม่ทิ้งขยะ และไม่ใช้สถานที่เป็นเพียงฉากถ่ายภาพโดยไม่คำนึงถึงบริบท หากมีผู้ดูแลให้ข้อมูลควรรับฟังด้วยความเคารพ เพราะเรื่องราวของบ้านจ้างหลวงเป็นทั้งประวัติส่วนบุคคล ประวัติศิลปะ และประวัติชุมชนที่มีความเปราะบาง

 

สำหรับผู้สนใจงานไม้แกะสลัก การมาเยือนบ้านจ้างหลวงควรมองให้เห็นทั้งสิ่งที่ยังเหลืออยู่และสิ่งที่สูญหายไป บ้านหลังนี้เคยเป็นพื้นที่จัดแสดงผลงานจำนวนมากและเคยเป็นความหวังของการเป็นโรงเรียนฝึกอบรมศิลปะให้คนในท้องถิ่น แม้ไฟไหม้จะทำให้ผลงานจำนวนหนึ่งหายไป แต่แนวคิดเรื่องการใช้ศิลปะสร้างอาชีพยังคงมีพลังและควรถูกจดจำ เพราะเป็นแนวคิดที่ทำให้งานช่างพื้นบ้านมีบทบาทต่อชีวิตจริงของผู้คน ไม่ใช่เพียงของประดับหรือของสะสม

 

บ้านจ้างหลวงจึงเป็นสถานที่ที่ควรค่าแก่การบันทึกและศึกษาในฐานะมรดกศิลปะชุมชนของจังหวัดลำปาง เป็นเรื่องราวของศิลปินท้องถิ่นคนหนึ่งที่ใช้ไม้ จินตนาการ และความตั้งใจสร้างพื้นที่ศิลปะขนาดใหญ่ขึ้นในอำเภองาว เป็นบทเรียนเรื่องพลังของครูช่าง ความงามของงานไม้แกะสลัก ความสำคัญของการถ่ายทอดอาชีพ และความจำเป็นของการอนุรักษ์มรดกที่เปราะบาง การมาเยือนที่นี่จึงไม่ใช่เพียงการตามหาบ้านไม้รูปช้าง แต่เป็นการเข้าใจว่าศิลปะของชุมชนสามารถเกิดขึ้นจากความฝันของคนคนหนึ่ง และสามารถกลายเป็นความทรงจำร่วมของท้องถิ่นได้อย่างลึกซึ้ง

 

เมื่อมองในภาพรวม ศูนย์ศิลปะชุมชนเมืองงาว หรือบ้านจ้างหลวง เป็นหนึ่งในสถานที่ของลำปางที่มีคุณค่าทางศิลปะมาก แม้สถานะทางกายภาพของอาคารเดิมจะเปลี่ยนไปจากเหตุไฟไหม้ แต่เรื่องราวของครูคำอ้าย เดชดวงตา งานไม้แกะสลัก อาคารรูปช้าง และความตั้งใจสร้างโรงเรียนฝึกอาชีพศิลปะยังคงควรได้รับการกล่าวถึงอย่างจริงจัง สำหรับผู้ที่สนใจเส้นทางศิลปะชุมชน งานช่างไม้ และประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของอำเภองาว บ้านจ้างหลวงคือจุดหมายที่ให้ทั้งความรู้ ความสะเทือนใจ และแรงบันดาลใจในการมองเห็นคุณค่าของงานช่างพื้นบ้านที่ไม่ควรถูกลืม

 

 

ตอบ: ตั้งอยู่เลขที่ 33 บ้านข่อย ตำบลบ้านร้อง อำเภองาว จังหวัดลำปาง บนเส้นทางทางหลวงหมายเลข 1 สายงาว – พะเยา

 

ตอบ: บ้านจ้างหลวงก่อตั้งโดยครูคำอ้าย เดชดวงตา ศิลปินและครูช่างแกะสลักไม้ผู้ตั้งใจสร้างพื้นที่นี้เป็นศูนย์ศิลปะและโรงเรียนฝึกงานไม้แกะสลักของชุมชน

 

ตอบ: จุดเด่นคือเรือนไม้หลังใหญ่ที่ออกแบบคล้ายช้าง และเคยใช้จัดแสดงผลงานไม้แกะสลักของครูคำอ้าย เดชดวงตา

 

ตอบ: อาคารเรือนไม้หลังใหญ่ที่เคยเป็นพื้นที่จัดแสดงผลงานถูกไฟไหม้ ทำให้ผลงานไม้แกะสลักเสียหายประมาณ 50 – 60 ชิ้น จึงควรติดต่อสอบถามสถานะก่อนเดินทาง

 

ตอบ: ควรติดต่อสอบถามล่วงหน้าก่อนเดินทาง เนื่องจากสถานะพื้นที่และความพร้อมในการเข้าชมอาจเปลี่ยนแปลงได้

 

ตอบ: ใช้ทางหลวงหมายเลข 1 สายงาว – พะเยา เลยตัวอำเภองาวไปประมาณ 20 กม. ศูนย์อยู่ทางขวามือ ระยะทางจากตัวเมืองลำปางประมาณ 103 กม.

 

ตอบ: เหมาะกับผู้สนใจงานไม้แกะสลัก ศิลปะชุมชน ประวัติครูช่าง งานประติมากรรมไม้ และการเรียนรู้เรื่องการใช้ศิลปะสร้างอาชีพในท้องถิ่น

 

ตอบ: สามารถเที่ยวต่อได้ที่ตัวอำเภองาว วัดจองคำ พระอารามหลวง สะพานโยง พิพิธภัณฑ์หนังกลางแปลง ถ้ำผาไท และหล่มภูเขียว