อุทยานประวัติศาสตร์พระนครคีรี (เขาวัง)

Rating: 3.4/5 (7 votes)

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.30 – 16.00 น.

 

อุทยานประวัติศาสตร์พระนครคีรี (เขาวัง) เพชรบุรี คือหนึ่งในโบราณสถานที่คนไทยคุ้นชื่อมากที่สุดเมื่อพูดถึง “เมืองเพชรบุรี” เพราะที่นี่ไม่ได้เป็นเพียงจุดชมวิวบนยอดเขา แต่เป็นพระราชวังบนเขาที่เกิดจากพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ผู้ทรงมองเห็นศักยภาพของภูเขาใหญ่กลางเมือง ซึ่งเดิมชาวบ้านเรียกว่า “เขาสมน/เขาสมณะ” ให้กลายเป็นสถานที่ประทับแปรพระราชฐานที่รวมทั้งพระที่นั่ง พระตำหนัก วัด และอาคารประกอบจำนวนมากไว้ในพื้นที่เดียวกันบนยอดเขา 3 ยอดติดต่อกัน ความสูงของยอดที่สูงที่สุดอยู่ราว 95 เมตร ทำให้บรรยากาศด้านบนแตกต่างจากการเที่ยววังทั่วไปอย่างชัดเจน เพราะทุกก้าวของการเดินจะมีทั้ง “เรื่องเล่าเชิงประวัติศาสตร์” และ “มุมมองเมืองเพชรบุรี” สลับกันอยู่ตลอดทาง

 

ถ้ามองแบบสรุปที่สุด พระนครคีรีเป็นสถานที่ที่ตอบได้พร้อมกันหลายความต้องการในทริปเดียว คนที่อยากได้ความรู้ประวัติศาสตร์จะได้เห็นบทบาทของรัชกาลที่ 4 ผ่านการเลือกทำเลและรูปแบบสถาปัตยกรรม คนที่ชอบถ่ายภาพจะได้ฉากอาคารสไตล์ตะวันตกผสมจีนบนสันเขาและท้องฟ้าเปิดกว้าง คนที่อยากเที่ยวแบบชิลก็สามารถใช้บริการรถรางไฟฟ้าขึ้นลงแทนการเดินชันได้ และสำหรับสายวัฒนธรรม พระนครคีรียังเชื่อมโยงกับวัดสำคัญและงานศิลป์ระดับครูอย่างภาพเขียนฝีมือขรัวอินโข่งในวัดมหาสมณารามซึ่งอยู่ในกลุ่มพื้นที่ยอดเขาด้านตะวันออกด้วย

 

ในด้านสถานะการท่องเที่ยว พระนครคีรีและพื้นที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนครคีรีถูกระบุว่า “เปิดดำเนินการ” และมีข้อมูลติดต่อหน่วยงานชัดเจน ทำให้การวางแผนเที่ยวทำได้ค่อนข้างมั่นใจ โดยนักท่องเที่ยวส่วนมากนิยมจัดทริปเป็นครึ่งวันถึง 1 วัน หากตั้งใจเดินให้ครบทั้ง 3 ยอดพร้อมแวะชมพิพิธภัณฑ์อย่างละเอียดจะยิ่งใช้เวลาเพิ่มขึ้น แต่ถ้าเน้นถ่ายภาพและชมวิวเป็นหลักก็สามารถเลือกเส้นทางแบบย่นย่อได้เช่นกัน ทั้งหมดนี้ทำให้พระนครคีรีถูกจัดเป็น “ที่เที่ยวเพชรบุรี” ที่คนมาเมืองเพชรแล้วมักจะนึกถึงเป็นอันดับต้น ๆ และเป็นจุดที่ช่วยให้เข้าใจตัวตนของเพชรบุรีในมิติ “เมืองประวัติศาสตร์” ได้ชัดขึ้นมาก

 

ย้อนกลับไปยังจุดเริ่มต้นของพระนครคีรี ภูเขาลูกนี้เป็นภูเขาที่มีตำแหน่งโดดเด่นกลางเมืองเพชรบุรี และเคยเป็นพื้นที่ที่ชาวบ้านเรียกติดปากว่าเขาสมน/เขาสมณะ ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) พระองค์ทรงพอพระราชหฤทัยที่จะสร้างพระราชวังสำหรับเสด็จแปรพระราชฐานขึ้นบนยอดเขาแห่งนี้ จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งพระสมุหกลาโหมเป็นแม่กองก่อสร้าง และดำเนินการจนแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2403 พระองค์ทรงพระราชทานนามว่า “พระนครคีรี” แต่ชาวเมืองเพชรบุรีเรียกกันติดปากว่า “เขาวัง” สืบมาจนถึงปัจจุบัน ชื่อเล่นนี้สะท้อนความรู้สึกใกล้ชิดของคนท้องถิ่นที่มองวังแห่งนี้เป็นส่วนหนึ่งของเมือง ไม่ใช่สถานที่ไกลตัว

 

เมื่อพระนครคีรีถูกวางผังไว้บนยอดเขา 3 ยอด ความพิเศษจึงอยู่ที่การกระจาย “หน้าที่ของพื้นที่” ออกไปอย่างมีนัยยะ ยอดเขาแต่ละยอดไม่ได้ซ้ำกัน แต่เล่าเรื่องคนละแง่มุมของพระราชวังบนเขาแห่งนี้ ยอดหนึ่งเชื่อมโยงกับพื้นที่วัดและงานศิลป์สำคัญ ยอดหนึ่งเป็นจุดศูนย์กลางของสัญลักษณ์ศรัทธาอย่างพระธาตุและเป็นจุดชมวิว และอีกยอดคือโซนพระที่นั่งและกลุ่มอาคารที่ทำหน้าที่ของพระราชวังอย่างเต็มรูปแบบ ด้วยเหตุนี้ การเที่ยวพระนครคีรีให้ “เข้าใจจริง” จึงควรแยกมองเป็น 3 บทใหญ่ตามยอดเขา แล้วค่อยเชื่อมโยงกลับมาว่าทั้งหมดประกอบกันเป็นภาพเดียวของการสร้างพระราชวังแปรพระราชฐานในหัวเมืองสมัยรัชกาลที่ 4

 

ภาพรวมสถาปัตยกรรมของพระนครคีรีส่วนใหญ่เป็นสถาปัตยกรรมตะวันตกแบบนีโอคลาสสิกผสมสถาปัตยกรรมจีน ซึ่งให้ความรู้สึก “เป็นสากล” แต่ยังมีรายละเอียดที่เข้ากับรสนิยมและบริบทของสยามในยุคนั้น หากเดินชมจริงจะสังเกตได้ว่าอาคารหลายหลังเน้นสัดส่วนสมมาตร ความเรียบคมของรูปทรงแบบตะวันตก แต่ก็แทรกองค์ประกอบที่ชวนให้นึกถึงจีนผ่านรูปแบบหลังคา รายละเอียดบางจุด และการจัดวางอาคารให้รับลมและรับวิวบนสันเขา จุดนี้ทำให้พระนครคีรีไม่ใช่เพียงสถานที่สวยงามเพื่อการท่องเที่ยว แต่เป็นหลักฐานเชิงรูปธรรมของยุคสมัยที่สยามกำลังเรียนรู้โลกสมัยใหม่ และกำลังค่อย ๆ นิยามความเป็น “รัฐสมัยใหม่” ผ่านสถาปัตยกรรมและการบริหารพื้นที่สำคัญ

 

เริ่มจากยอดเขาด้านทิศตะวันออก บริเวณไหล่เขาเป็นที่ตั้งของวัดมหาสมณาราม วัดเก่าแก่ตั้งแต่สมัยอยุธยา จุดที่ทำให้ผู้คนพูดถึงวัดนี้มากคือภายในพระอุโบสถมีภาพเขียนฝีมือขรัวอินโข่งบนผนังทั้งสี่ด้าน ซึ่งเป็นตัวอย่างสำคัญของจิตรกรรมไทยในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่ความร่วมสมัยเพราะมีการใช้มิติและการเล่าเรื่องที่แตกต่างจากจารีตเดิม การแวะเข้าชมวัดมหาสมณารามจึงไม่ใช่แค่การ “ไหว้พระ” แต่เป็นการเห็นงานศิลป์ที่ช่วยอธิบายโลกทัศน์และรสนิยมทางศิลปะในช่วงเวลาใกล้เคียงกับการสร้างพระนครคีรีด้วย

 

ส่วนบนยอดเขาด้านทิศตะวันออกเป็นที่ตั้งของวัดพระแก้ว ซึ่งเป็นวัดประจำพระราชวังพระนครคีรีในบทบาทเดียวกับวัดพระศรีรัตนศาสดารามที่เป็นวัดประจำพระบรมมหาราชวังในกรุงเทพฯ ภายในวัดพระแก้วประกอบด้วยพระอุโบสถขนาดเล็ก ประดับด้วยหินอ่อน ด้านหลังเป็นพระพุทธเสลเจดีย์ และด้านหน้าพระอุโบสถเป็นหอระฆังรูปสี่เหลี่ยมย่อมุมขนาดเล็ก ภาพรวมของพื้นที่วัดบนยอดเขานี้จะให้ความรู้สึกสงบและเป็นพิธีการมากกว่าพื้นที่อื่น เพราะถูกออกแบบให้เป็นพื้นที่แห่งศรัทธาและเป็นศูนย์กลางทางพิธีกรรมของพระราชวังบนเขา

 

ยอดเขากลางเป็นที่ประดิษฐานพระธาตุจอมเพชร มีความสูงประมาณ 40 เมตร และบรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้ภายใน ในเชิงประสบการณ์ท่องเที่ยว จุดนี้มักถูกมองว่าเป็น “จุดชมวิวกลางเรื่องเล่า” เพราะจากตำแหน่งของพระธาตุจอมเพชรสามารถมองเห็นพระที่นั่งต่าง ๆ บนยอดเขาอีก 2 ยอดได้ รวมทั้งยังเห็นทิวทัศน์ของตัวเมืองเพชรบุรีแบบพาโนรามา เมื่อยืนอยู่ตรงนี้จะเข้าใจทันทีว่าทำไมการสร้างพระราชวังบนเขาจึงให้ความหมายมากกว่าเรื่องความงาม เพราะเป็นการวางสถานที่สำคัญให้ “มองลงมาเห็นเมือง” และในขณะเดียวกัน “เมืองก็เงยหน้ามองเห็น” สัญลักษณ์ของอำนาจและศรัทธาบนยอดเขาได้เช่นกัน

 

ยอดเขาด้านทิศตะวันตกคือพื้นที่ที่ทำหน้าที่ของ “พระราชวังที่ประทับ” อย่างเด่นชัดที่สุด โดยเป็นที่ตั้งของพระที่นั่งและอาคารหลักจำนวนมาก ได้แก่ พระที่นั่งเพชรภูมิไพโรจน์ พระที่นั่งปราโมทย์มไหสวรรย์ พระที่นั่งเวชยันต์วิเชียรปราสาท พระที่นั่งราชธรรมสภา หอชัชวาลเวียงชัย หอพิมานเพชรมเหศวร์ พระที่นั่งสันถาคารสถาน หอจตุเวทปริตพัจน์ และศาลาทัศนานักขัตฤกษ์ หากเดินชมทีละจุดจะเห็นว่าพระราชวังไม่ได้มีแค่ “อาคารสวย” แต่มีระบบพื้นที่ที่สอดคล้องกับชีวิตและพิธีการของราชสำนักในยุคนั้น ตั้งแต่พื้นที่รับแขก พื้นที่ประชุม พื้นที่พักผ่อน ไปจนถึงพื้นที่ประกอบกิจการที่ทำให้พระราชวังดำรงอยู่ได้จริง

 

นอกเหนือจากพระที่นั่งหลัก พระนครคีรียังมีองค์ประกอบแบบพระราชวังทั่วไป เช่น โรงรถ โรงม้า ศาลามหาดเล็ก ศาลาลูกขุน ศาลาด่าน ศาลาเย็นใจ ทิมดาบองครักษ์ และโรงครัว รายละเอียดเหล่านี้ช่วยให้จินตนาการได้ว่าเวลาพระมหากษัตริย์เสด็จแปรพระราชฐานมาที่เพชรบุรี พระราชวังบนเขาต้องพร้อมรองรับผู้คนจำนวนมากและกิจกรรมหลายรูปแบบ ไม่ใช่สถานที่เงียบ ๆ ที่มีไว้เพียงเพื่อชมวิวเท่านั้น ยิ่งไปกว่านั้น รอบพระราชวังยังมีป้อมล้อมอยู่ทั้ง 4 ทิศ ได้แก่ ป้อมธตรฐป้องปกทางทิศตะวันออก ป้อมวิรุฬหกบริรักษ์ทางทิศใต้ ป้อมวิรูปักษ์ป้องกันทางทิศตะวันตก และป้อมเวสสุวรรณรักษาทางทิศเหนือ การมีระบบป้อมเช่นนี้สะท้อนทั้งแนวคิดการรักษาพื้นที่สำคัญและการสร้างภาพของความมั่นคงให้กับพระราชวังบนเขา

 

อีกจุดที่ทำให้ยอดเขาด้านทิศตะวันตกมีความหมายมากในปัจจุบันคือการที่กรมศิลปากรได้ใช้บางส่วนของพระราชวังบนยอดเขาด้านนี้จัดตั้งเป็น “พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนครคีรี” เพื่อเก็บรักษาและจัดแสดงโบราณวัตถุสำคัญ ภายในมีการเก็บรักษาโบราณวัตถุต่าง ๆ เช่น เครื่องราชูปโภคของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รูปหล่อโลหะสำริดและทองเหลืองที่ใช้สำหรับตกแต่งห้องต่าง ๆ ในพระที่นั่ง และเครื่องกระเบื้องของจีน ญี่ปุ่น และยุโรป การชมพิพิธภัณฑ์จึงเหมือนการเติม “รายละเอียดชีวิตจริง” ให้กับภาพรวมสถาปัตยกรรมที่เห็นอยู่ภายนอก เพราะทำให้เข้าใจว่าอาคารเหล่านี้เคยถูกใช้งานอย่างไร และราชสำนักในยุคนั้นมีรสนิยมการใช้ของและการตกแต่งแบบไหน

 

หากต้องการเที่ยวพระนครคีรีให้คุ้มค่าในเชิงประสบการณ์ การวางแผนเส้นทางจึงสำคัญมาก เพราะพื้นที่เป็นเขาและมีความชันในบางช่วง โดยทั่วไปนักท่องเที่ยวมี 2 ทางเลือกหลักคือ “เดินขึ้น” หรือ “ใช้รถรางไฟฟ้า” ซึ่งเหมาะกับผู้สูงอายุ เด็ก หรือคนที่อยากเก็บแรงไว้เดินด้านบนมากกว่า ในมุมของการเที่ยวแบบเข้าใจเรื่องราว วิธีที่นิยมคือเริ่มจากการขึ้นไปยังโซนพระราชวัง (ยอดตะวันตก) เพื่อเก็บภาพรวมของพระที่นั่งและพิพิธภัณฑ์ก่อน จากนั้นค่อยเดินเชื่อมไปยังยอดกลางเพื่อชมพระธาตุจอมเพชรและมุมมองเมืองเพชรบุรี แล้วจึงปิดท้ายที่ยอดตะวันออกซึ่งมีวัดพระแก้วและจุดเชื่อมไปยังวัดมหาสมณารามด้านไหล่เขา เส้นทางลักษณะนี้จะทำให้เรื่องเล่าไหลลื่นจาก “พระราชอำนาจและการบริหาร” ไปสู่ “ศรัทธาและสัญลักษณ์” และจบที่ “ศิลปะและวัฒนธรรม”

 

ในทางปฏิบัติ สิ่งที่ควรเตรียมใจคือสภาพอากาศของเพชรบุรีที่ค่อนข้างร้อน โดยเฉพาะช่วงสายถึงบ่าย การเริ่มเที่ยวช่วงเช้าจะช่วยให้เดินสบายกว่าและได้แสงถ่ายภาพที่นุ่มกว่า อีกเรื่องหนึ่งที่ผู้มาเยือนมักพูดถึงคือ “ลิง” ที่อาจพบได้ตามทางเดินและจุดพักบางแห่ง โดยส่วนมากจะไม่มีปัญหาหากหลีกเลี่ยงการถืออาหารเปิดเผย เก็บของให้มิดชิด และไม่ยั่วหรือให้อาหาร หากวางตัวเหมาะสม การเที่ยวจะราบรื่นและยังได้บรรยากาศเมืองเก่าบนเขาที่มีชีวิตชีวาโดยไม่เสียอรรถรส

 

การเดินทาง จากกรุงเทพฯ สามารถขับรถมาตามถนนเพชรเกษมสายเก่า (ทางเข้าตัวเมือง) เข้าทางหลวงหมายเลข 4 จากนั้นให้เลี้ยวซ้ายเข้าเพชรบุรีมาประมาณ 1 กิโลเมตร จะมองเห็นธนาคารกรุงไทยสาขาพระนครคีรีอยู่ด้านขวามือ ให้กลับรถแล้วเลี้ยวซ้ายไปตามถนนเลียบคลองชลประทานข้างธนาคารประมาณ 800 เมตร ก็จะถึงที่ตั้งสถานีรถราง ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่สะดวกมากสำหรับการขึ้นไปยังอุทยานประวัติศาสตร์พระนครคีรี นอกจากนี้ หากเดินทางด้วยรถไฟหรือรถโดยสาร เมื่อถึงตัวเมืองเพชรบุรีแล้วสามารถใช้รถรับจ้างท้องถิ่นหรือแอปเรียกรถเพื่อมายังบริเวณสถานีรถรางได้เช่นกัน เพราะจุดนี้อยู่ไม่ไกลจากโซนชุมชนและแหล่งท่องเที่ยวในเมือง

 

เมื่อขึ้นไปถึงด้านบน นักท่องเที่ยวจำนวนมากจะรู้สึกว่าพระนครคีรีเป็นสถานที่ที่ทำให้ “เมืองเพชรบุรี” มีมิติขึ้นทันที เพราะจากยอดเขาจะเห็นทั้งความเป็นเมืองเก่า ความเป็นเมืองศิลป์ และความเป็นเมืองที่มีพระราชประวัติผูกอยู่กับสถาปัตยกรรมอย่างชัดเจน การเดินชมอาคารแต่ละหลังจึงเหมือนการอ่านหนังสือประวัติศาสตร์ที่จับต้องได้ และการมองลงไปยังเมืองเบื้องล่างก็เหมือนการเชื่อมอดีตกับปัจจุบันเข้าด้วยกันอย่างเป็นธรรมชาติ หากมาเพชรบุรีแล้วอยากให้ทริปครั้งนั้น “ได้ทั้งภาพ ได้ทั้งความรู้ และได้ทั้งบรรยากาศ” พระนครคีรีคือสถานที่ที่ตอบโจทย์ได้ในครั้งเดียว

 

 

ตอบ: ถ้าเน้นเก็บครบ 3 ยอดพร้อมแวะชมพิพิธภัณฑ์ แนะนำเผื่ออย่างน้อยครึ่งวันถึง 1 วัน แต่ถ้าเน้นถ่ายรูปและชมวิวเป็นหลักสามารถเที่ยวแบบย่นย่อได้

 

ตอบ: คุ้มสำหรับผู้สูงอายุ เด็ก หรือคนที่อยากประหยัดแรง เพราะทางขึ้นมีความชัน การใช้รถรางช่วยให้มีแรงเดินชมด้านบนได้นานขึ้น

 

ตอบ: ยอดตะวันตกเด่นเรื่องกลุ่มพระที่นั่งและพิพิธภัณฑ์ ยอดกลางคือพระธาตุจอมเพชรและมุมมองเมืองเพชรบุรี ส่วนยอดตะวันออกมีวัดพระแก้วและเชื่อมไปยังวัดมหาสมณารามที่มีภาพเขียนขรัวอินโข่ง

 

ตอบ: อาจพบลิงตามทางเดินบางช่วง แนะนำเก็บของและอาหารให้มิดชิด ไม่ยั่วหรือให้อาหาร แล้วการเที่ยวจะราบรื่นมากขึ้น

 

ตอบ: ช่วงเช้ามักเดินสบายกว่า อากาศไม่ร้อนจัด และแสงนุ่ม เหมาะกับการถ่ายสถาปัตยกรรมและวิวเมืองจากยอดเขา