โครงการพัฒนาส่วนพระองค์

Rating: 3.7/5 (7 votes)

วันเปิดทำการ: วันจันทร์–วันศุกร์ (วันหยุดราชการ/วันนักขัตฤกษ์สามารถเข้าศึกษาเยี่ยมชมได้ตามเงื่อนไขของศูนย์ฯ)

เวลาเปิดทำการ: 08.30 – 16.30 น. (วันหยุดราชการ/วันนักขัตฤกษ์ 09.00 – 15.30 น.)

 

โครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อน (ฉะเชิงเทรา) คือพื้นที่เรียนรู้เชิงเกษตรและสิ่งแวดล้อมที่ทำให้คำว่า “การพัฒนาอย่างยั่งยืน” กลายเป็นภาพจริงที่เดินเข้าไปสัมผัสได้ ตั้งอยู่ในตำบลเขาหินซ้อน อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา และมีความหมายมากกว่าแหล่งท่องเที่ยว เพราะเป็นพื้นที่ที่สะท้อนวิธีคิดเรื่องการฟื้นฟูทรัพยากร การจัดการน้ำ การปรับปรุงดิน และการทำเกษตรแบบเคารพธรรมชาติให้กลับมาเลี้ยงคนได้ในระยะยาว จุดแข็งของการมาเยือนที่นี่จึงไม่ใช่ความหวือหวา แต่เป็นความชัดเจนของ “ระบบ” ที่ทำให้ผืนดินซึ่งเคยเสื่อมโทรมสามารถกลับมาเป็นพื้นที่สีเขียว เป็นแหล่งผลิต และเป็นห้องเรียนกลางแจ้งสำหรับคนทุกวัยได้ในวันเดียว

 

หากมองฉะเชิงเทราในมุมการท่องเที่ยว หลายคนอาจนึกถึงวัดดังริมแม่น้ำบางปะกง คาเฟ่ หรือตลาดเก่า แต่ “เขาหินซ้อน” จะพาเราไปเห็นฉะเชิงเทราอีกด้านที่ลึกกว่า นั่นคือด้านของชุมชนเกษตรและการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมในพื้นที่จริง โครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อนมีความผูกพันกับศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชดำริอย่างใกล้ชิด เพราะเป็นพื้นที่ที่จัดทำติดกับศูนย์ฯ และใช้แนวทางการพัฒนาเพื่อแก้โจทย์พื้นที่ที่ท้าทายเรื่องดินและน้ำให้เกิดผลลัพธ์ที่ชุมชนจับต้องได้ ทั้งในมิติรายได้ คุณภาพชีวิต และความสามารถในการพึ่งพาตนเอง

 

ประวัติของพื้นที่นี้ทำให้เราเข้าใจว่าเหตุใด “โครงการพัฒนาส่วนพระองค์” จึงไม่ใช่คำสวยงามแต่เป็นการลงมือทำแบบเป็นขั้นตอน ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชดำริได้รับการสถาปนาเมื่อวันที่ 8 สิงหาคม พ.ศ. 2522 ซึ่งถือเป็นจุดตั้งต้นสำคัญของพื้นที่เรียนรู้ด้านการพัฒนาในบริบทภาคตะวันออก ต่อมา พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรทรงซื้อที่ดินติดกับศูนย์ฯ เพื่อจัดทำโครงการส่วนพระองค์ ในนาม “โครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อน” โดยระบุว่ามีเนื้อที่ประมาณ 642 ไร่ ภาพพื้นที่ในช่วงแรกถูกอธิบายไว้ชัดเจนว่าเป็นพื้นที่ลูกคลื่นลอนลาด มีลำห้วยไหลผ่าน แต่สภาพดินมีลักษณะเป็นดินทราย ภูมิอากาศโดยทั่วไปค่อนข้างแห้งแล้ง และเมื่อรวมกับรูปแบบการเพาะปลูกที่นิยมปลูกมันสำปะหลังซึ่งส่งผลต่อคุณภาพดิน จึงทำให้ดินเสื่อมโทรมและต้องการการฟื้นฟูอย่างจริงจัง

 

หัวใจของการพัฒนาระยะแรกจึงเป็นเรื่องพื้นฐานที่สุดแต่ทรงพลังที่สุด นั่นคือการ “ทำให้ดินและน้ำกลับมามีชีวิต” แนวทางที่ระบุไว้คือการสร้างแหล่งน้ำและระบบชลประทานเพื่อใช้ในการเกษตร เพิ่มความชุ่มชื้นให้สภาพแวดล้อม และปรับปรุงบำรุงดินให้มีความอุดมสมบูรณ์ขึ้น เมื่อฐานทรัพยากรเริ่มกลับมา จึงต่อยอดไปสู่การปลูกพืชและผลไม้ รวมทั้งการปลูกป่าเพื่อสร้างระบบนิเวศที่เหมาะกับสภาพดินของพื้นที่ และช่วยป้องกันการชะล้างพังทลายของดิน ผลที่เกิดขึ้นถูกสะท้อนผ่านตัวอย่างที่ระบุว่าในปัจจุบันสามารถปลูกผักและผลไม้ได้หลากหลาย เช่น ผักหวานบ้าน ส้มโอ เสาวส และผักใบ ซึ่งเป็นภาพยืนยันว่าการฟื้นฟูทรัพยากรเมื่อทำอย่างมีระบบสามารถเปลี่ยน “พื้นที่ยาก” ให้กลายเป็น “พื้นที่เรียนรู้” ได้จริง

 

เมื่อมองในเชิงวัตถุประสงค์ โครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อนสามารถสรุปเป็น 3 แกนใหญ่ที่คนมาเยือนจะรับรู้ได้ทันที แกนแรกคือการพัฒนาเกษตรและสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน ไม่ใช่เลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะการทำเกษตรที่ยั่งยืนต้องเริ่มจากดิน น้ำ และความหลากหลายทางชีวภาพ แกนที่สองคือการยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในชุมชนผ่านการเพิ่มทักษะ เพิ่มทางเลือกในการทำกิน และลดความเสี่ยงจากการทำเกษตรแบบพึ่งพาพืชชนิดเดียว แกนที่สามคือการเป็นพื้นที่ถ่ายทอดความรู้และนวัตกรรมที่เหมาะกับพื้นที่จริง เพื่อให้เกษตรกรและผู้สนใจสามารถมาศึกษาดูงานแล้วนำกลับไปใช้ได้ โดยไม่ต้องเริ่มจากศูนย์ สิ่งที่ทำให้แกนทั้งสามนี้น่าเชื่อถือ คือมันไม่ได้อยู่ในกระดาษ แต่ถูกวางให้เป็นกิจกรรมและแปลงตัวอย่างที่เดินดูได้จริงในพื้นที่เดียวกัน

 

ประสบการณ์การเที่ยวที่นี่จึงต่างจากการเที่ยวเช็คอินทั่วไป เพราะเราไม่ได้มาเพื่อ “ดูอย่างเดียว” แต่ได้มองเห็นเหตุผลของแต่ละการจัดการ ตั้งแต่การวางแหล่งน้ำเพื่อรองรับฤดูแล้ง การฟื้นฟูดินให้กลับมาปลูกพืชได้ การเพิ่มพื้นที่สีเขียวเพื่อปรับสมดุลอากาศและลดการพังทลายของดิน และการแสดงตัวอย่างการทำเกษตรแบบผสมผสานเพื่อให้ครัวเรือนมีความมั่นคงด้านอาหาร แนวคิดเรื่องการปลูกพืชหลากหลายชนิดในพื้นที่เดียวกันช่วยลดความเสี่ยงจากราคาตลาดและภัยธรรมชาติ ขณะเดียวกันก็ทำให้เกิดผลผลิตที่หลากหลายต่อเนื่องทั้งปี เมื่อรวมกับการแปรรูปผลผลิตในระดับครัวเรือนหรือกลุ่มชุมชน ก็ยิ่งทำให้การพึ่งพาตนเองมีความหมายเป็นรูปธรรมมากขึ้น

 

การมาเยือนแบบวันเดียวที่เหมาะที่สุดคือเริ่มจากการ “ทำความเข้าใจภาพรวม” ก่อน แล้วค่อยพาตัวเองเดินเข้าสู่รายละเอียดของงานพัฒนา ช่วงแรกของการเข้าชมควรใช้เวลาให้พอในการรับรู้ภูมิหลังของพื้นที่ ว่าจากเดิมดินทรายและแห้งแล้งสร้างข้อจำกัดอย่างไร แล้วโครงการวางฐานการแก้ปัญหาด้วยน้ำและดินอย่างไร เมื่อภาพรวมชัด การเดินดูแปลงเรียนรู้จะสนุกขึ้นทันที เพราะเราจะไม่ได้เห็นแค่พืช แต่เห็นเหตุผลของการเลือกพืช เห็นความสัมพันธ์ของระบบนิเวศ และเห็นว่าทำไมการทำเกษตรที่ดีกับสิ่งแวดล้อมจึงเป็นการลงทุนระยะยาวที่คุ้มค่า ไม่ว่าคุณจะเป็นนักท่องเที่ยวสายธรรมชาติ คนเมืองที่อยากเข้าใจคำว่าเกษตรอินทรีย์ หรือคนทำงานที่อยากหาไอเดียจัดการพื้นที่เล็กๆ ที่บ้าน การเดินในพื้นที่นี้จะช่วยให้คุณกลับไปพร้อม “หลักคิด” มากกว่า “รูปถ่าย”

 

การเดินทาง หากขับรถจากกรุงเทพฯ สามารถวางเส้นทางเข้าสู่จังหวัดฉะเชิงเทรา แล้วมุ่งหน้าอำเภอพนมสารคาม ตำบลเขาหินซ้อน โดยยึด “ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชดำริ” เป็นหมุดหลักของการนำทาง ที่อยู่ที่ใช้ได้ตรงสำหรับการค้นหาและติดต่อคือ เลขที่ 7 หมู่ 2 ตำบลเขาหินซ้อน อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา 24120 และหมายเลขโทรศัพท์ของศูนย์ฯ คือ 038-554-982 หรือ 038-554-983 ซึ่งเหมาะสำหรับการสอบถามรายละเอียดก่อนออกเดินทาง โดยเฉพาะหากตั้งใจมาในช่วงวันหยุดราชการหรือวันนักขัตฤกษ์เพื่อให้สอดคล้องกับเงื่อนไขการเข้าชมของพื้นที่เรียนรู้

 

ในด้านการวางแผนเวลา ควรมาถึงช่วงเช้าหรือสายเพื่อมีเวลาพอสำหรับการเดินดูพื้นที่และซึมซับบรรยากาศ เพราะพื้นที่ลักษณะนี้ต้องใช้ “จังหวะ” ในการชม ยิ่งเดินช้า ยิ่งเห็นรายละเอียดมาก ตั้งแต่ความร่มรื่นของแนวไม้ยืนต้นไปจนถึงการจัดการแปลงที่สะท้อนความคิดเรื่องการอนุรักษ์ดินและน้ำ หากคุณตั้งใจมาเพื่อเรียนรู้จริง การเผื่อเวลาอย่างน้อยครึ่งวันจะทำให้ได้เนื้อหาเต็มกว่า แต่ถ้าต้องการเที่ยวแบบสบายๆ ก็สามารถใช้เวลา 2–3 ชั่วโมงเพื่อดูภาพรวม ถ่ายภาพ และเลือกซื้อของจากแหล่งผลิตภัณฑ์ภายในศูนย์ฯ กลับไปเป็นของฝากได้เช่นกัน

 

สิ่งที่ทำให้โครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อนมีเสน่ห์ในมุมท่องเที่ยวคือ “ความสงบที่มีความหมาย” เราจะได้เห็นการพัฒนาที่ไม่เร่งรีบ แต่ค่อยๆ วางระบบให้ธรรมชาติฟื้นตัวและชุมชนเข้มแข็งไปพร้อมกัน ความร่มรื่นที่เกิดขึ้นไม่ใช่แค่ภูมิทัศน์เพื่อความสวยงาม แต่เป็นผลลัพธ์ของการทำงานด้านทรัพยากรอย่างต่อเนื่อง เมื่อผืนดินดีขึ้น น้ำดีขึ้น การปลูกพืชหลากหลายก็เกิดขึ้นได้จริง และเมื่อผลผลิตเกิดขึ้นจริง การต่อยอดเป็นรายได้ก็เกิดขึ้นได้จริง นี่คือเหตุผลว่าทำไมพื้นที่เรียนรู้แบบนี้จึงเหมาะกับคนที่อยากเห็น “วงจรครบ” ของการพัฒนา ตั้งแต่ต้นน้ำคือทรัพยากร ไปจนถึงปลายน้ำคือคุณภาพชีวิต

 

สำหรับครอบครัวที่มีเด็ก ที่นี่สามารถเป็นห้องเรียนธรรมชาติที่ดีมาก เพราะเด็กจะเข้าใจว่าผักผลไม้ไม่ได้มาจากชั้นวางสินค้า แต่เริ่มจากดิน น้ำ เมล็ดพันธุ์ และการดูแลอย่างสม่ำเสมอ เด็กๆ ยังได้เห็นความหลากหลายของพืช การจัดการพื้นที่แบบเป็นระบบ และเรียนรู้ว่าคำว่า “รักษ์โลก” ไม่ใช่แค่การลดขยะ แต่รวมถึงการใช้ทรัพยากรให้คุ้มค่าและไม่ทำลายฐานธรรมชาติของพื้นที่ด้วย ส่วนคนที่สนใจเกษตรอินทรีย์หรือเกษตรผสมผสานก็จะได้มุมมองที่ชัดขึ้นว่า การลดสารเคมีเป็นเพียงส่วนหนึ่ง แต่การทำให้ระบบนิเวศทำงานได้เองต่างหากคือเป้าหมายที่ยั่งยืนกว่า

 

อีกมิติที่ไม่ควรมองข้ามคือมิติของเศรษฐกิจชุมชน เพราะพื้นที่เรียนรู้ที่ดีจะไม่จบแค่การสาธิต แต่ต้องเชื่อมสู่การทำมาหากินได้จริง โครงการในลักษณะนี้มักพาความรู้ไปถึงมือคนในพื้นที่ผ่านการถ่ายทอดและการทดลองปรับใช้ ทำให้คนมีตัวเลือกมากขึ้นทั้งในด้านการปลูกพืช การจัดการน้ำ การแปรรูป และการรวมกลุ่มเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่ม เมื่อชุมชนแข็งแรงขึ้น การอพยพแรงงานลดลง รายได้หมุนในพื้นที่มากขึ้น และทรัพยากรถูกใช้อย่างรู้คุณค่า นี่คือภาพของความยั่งยืนที่ไม่ใช่คำสวยงาม แต่เป็นการจัดระบบชีวิตให้สมดุลกับธรรมชาติและเศรษฐกิจในเวลาเดียวกัน

 

หากตั้งใจเที่ยวให้คุ้ม แนะนำให้วางแผนแวะร้านอาหารหรือคาเฟ่ในย่านเขาหินซ้อนและพนมสารคามควบคู่กัน เพราะจะช่วยให้ทริปวันเดียวมีจังหวะพักและเติมพลังโดยไม่ต้องขับรถอ้อมไกล และยังเป็นการกระจายรายได้ให้ธุรกิจท้องถิ่นด้วย นอกจากนี้ยังสามารถต่อทริปไปยังแหล่งท่องเที่ยวอื่นของฉะเชิงเทราได้ในวันเดียวกัน โดยเลือกตามความสนใจ เช่น สายวัด สายตลาด สายธรรมชาติ หรือสายครอบครัว ซึ่งทำให้ “ทริปเขาหินซ้อน” ไม่ได้เป็นทริปเดี่ยว แต่เป็นแกนกลางของการเที่ยวฉะเชิงเทราแบบได้ทั้งความรู้และความเพลินพร้อมกัน

 

สุดท้าย หากต้องสรุปความคุ้มค่าของโครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อนในฐานะ “ที่เที่ยวฉะเชิงเทรา” คำตอบคือที่นี่ทำให้เราได้เห็นการพัฒนาแบบไม่ตัดธรรมชาติออกจากสมการ ตรงกันข้าม ธรรมชาติถูกยกให้เป็นฐานของการพัฒนา และชุมชนถูกยกให้เป็นเจ้าของการเปลี่ยนแปลง เมื่อสองสิ่งนี้เดินไปด้วยกัน ความยั่งยืนจึงเกิดขึ้นได้จริง สำหรับนักท่องเที่ยว นี่คือพื้นที่ที่กลับไปแล้วได้แรงบันดาลใจ สำหรับคนทำงาน นี่คือพื้นที่ที่ทำให้เห็นว่าการจัดการแบบเป็นระบบเปลี่ยนเรื่องยากให้เป็นเรื่องเป็นไปได้ และสำหรับชุมชน นี่คือพื้นที่ที่พิสูจน์ว่าการพึ่งตนเองไม่ใช่ความฝัน แต่เป็นทักษะที่สร้างได้เมื่อมีแนวทางที่ถูกต้อง

 

ชื่อสถานที่	โครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อน (พื้นที่เรียนรู้ร่วมกับศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชดำริ)
ที่อยู่	เลขที่ 7 หมู่ 2 ตำบลเขาหินซ้อน อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา 24120
สรุปสถานที่	แหล่งเรียนรู้ด้านเกษตรและสิ่งแวดล้อมในพื้นที่พระราชดำริ โดดเด่นเรื่องการฟื้นฟูดินและน้ำ การจัดการทรัพยากร และเกษตรแบบยั่งยืน
จุดเด่นของสถานที่	ฟื้นฟูดินเสื่อมโทรมด้วยระบบน้ำและการปรับปรุงดิน, เห็นภาพการพัฒนาแบบเป็นระบบ, เป็นทริปเรียนรู้วันเดียวเหมาะกับครอบครัวและคนสนใจเกษตรยั่งยืน
ยุคสมัย/ช่วงก่อตั้ง	ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนฯ สถาปนา 8 สิงหาคม 2522 และจัดทำโครงการพัฒนาส่วนพระองค์เขาหินซ้อนในพื้นที่ติดศูนย์ฯ
หลักฐาน/ข้อมูลสำคัญ	ข้อมูลจากเว็บไซต์ศูนย์ฯ ระบุการจัดทำโครงการส่วนพระองค์เขาหินซ้อน เนื้อที่ประมาณ 642 ไร่ และแนวทางฟื้นฟูดิน/น้ำเพื่อปลูกพืชและสร้างระบบนิเวศ
ที่มาของชื่อ	อ้างอิงพื้นที่ “เขาหินซ้อน” ซึ่งเป็นชื่อตำบลและย่านภูมิประเทศที่ตั้งของโครงการในอำเภอพนมสารคาม
การเดินทาง	ขับรถมาย่านเขาหินซ้อน อ.พนมสารคาม ใช้ “ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนฯ” เป็นหมุดนำทาง
สถานะปัจจุบัน	เปิดเป็นพื้นที่เรียนรู้และศึกษาดูงาน/เยี่ยมชมตามระเบียบของศูนย์ฯ
เบอร์ติดต่อสถานที่	038-554-982, 038-554-983
ค่าธรรมเนียม/ค่าใช้จ่าย	ไม่ระบุค่าเข้าชม (หากใช้บริการรถศึกษาดูงานอาจมีค่าบริการตามระเบียบของศูนย์ฯ)
สิ่งอำนวยความสะดวก	พื้นที่เรียนรู้/จุดสาธิต, ร้านจำหน่ายผลิตภัณฑ์ (ภายในศูนย์ฯ), พื้นที่จอดรถ (ตามสภาพพื้นที่หน้างาน)
สถานที่ท่องเที่ยวใกล้เคียง (ระยะทางโดยประมาณ)	1) วัดเขาหินซ้อน – ประมาณ 2 กม. 2) ตัวอำเภอพนมสารคาม/ย่านตลาด – ประมาณ 20 กม. 3) ตลาดน้ำบางคล้า – ประมาณ 55 กม. 4) วัดสมานรัตนาราม – ประมาณ 70 กม. 5) ตลาดบ้านใหม่ 100 ปี (ตัวเมืองฉะเชิงเทรา) – ประมาณ 75 กม.
ร้านอาหารใกล้เคียง (ระยะทางโดยประมาณ + เบอร์โทร)	1) Lifehouse Cafe & Kitchen – ประมาณ 18 กม. – 083-245-3646 2) สวนอาหาร ระเบียงน้ำหินซ้อน – ประมาณ 6 กม. – 091-728-3639 3) GRANDMA CAFE – ประมาณ 4 กม. – 097-175-4457 4) ส้มตำแซ่บสะเดิด – ประมาณ 5 กม. – 084-237-7933 5) เขาวงคาเฟ่ (Kaowong Cafe) – ประมาณ 8 กม. – 063-646-4202
ที่พักใกล้เคียง (ระยะทางโดยประมาณ + เบอร์โทร)	1) สงวนทอง รีสอร์ท – ประมาณ 3 กม. – 081-910-1487 2) หลับเพลินรีสอร์ท (พนมสารคาม) – ประมาณ 20 กม. – 082-558-9000 3) Relax Resort พนมสารคาม – ประมาณ 20 กม. – 065-653-9696 4) Phanom City Hotel – ประมาณ 18 กม. – 038-552-775 5) ชวนชมตะวันรีสอร์ท (เขาหินซ้อน) – ประมาณ 7 กม. – 081-715-1253

 

 

ตอบ: เป็นพื้นที่เรียนรู้ด้านการพัฒนาเกษตรและสิ่งแวดล้อมในย่านเขาหินซ้อนที่จัดทำควบคู่กับศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนฯ เน้นการฟื้นฟูดินและน้ำ การจัดการทรัพยากร และการทำเกษตรอย่างยั่งยืน

 

ตอบ: เหมาะกับครอบครัว นักเรียน นักศึกษา คนทำงาน และผู้สนใจเกษตรยั่งยืนที่อยากเห็นพื้นที่จริง ได้ทั้งความรู้ บรรยากาศธรรมชาติ และแรงบันดาลใจกลับไปใช้ได้

 

ตอบ: หากต้องการศึกษาดูงานแบบมีวิทยากรหรือการจัดกลุ่ม แนะนำติดต่อศูนย์ฯ ล่วงหน้าทางโทรศัพท์เพื่อความสะดวก แต่หากเยี่ยมชมทั่วไปสามารถวางแผนเข้าชมตามวันและเวลาทำการ

 

ตอบ: วันหยุดราชการและวันนักขัตฤกษ์สามารถเข้าศึกษาเยี่ยมชมได้ตามเงื่อนไขของศูนย์ฯ และมีช่วงเวลาเปิดที่แตกต่างจากวันทำการ แนะนำโทรสอบถามก่อนออกเดินทาง

 

ตอบ: หากต้องการเห็นภาพรวมและเดินชมสบายๆ ใช้เวลาประมาณ 2–3 ชั่วโมง แต่ถ้าตั้งใจเรียนรู้จริงและเดินดูรายละเอียดมากขึ้น แนะนำเผื่อเวลาอย่างน้อยครึ่งวัน

 

ตอบ: โดยภาพรวมไม่เน้นค่าเข้าชม แต่หากใช้บริการบางอย่าง เช่น รถศึกษาดูงาน อาจมีค่าใช้จ่ายตามระเบียบของศูนย์ฯ