พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าว

Rating: 3.6/5 (5 votes)

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00 - 17.00 น.

 

พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าว จังหวัดลพบุรี เป็นพิพิธภัณฑ์ชุมชนที่ตั้งอยู่ภายในวัดหลุมข้าว อำเภอโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี และเป็นหนึ่งในแหล่งเรียนรู้ท้องถิ่นที่มีคุณค่ามากของจังหวัด เพราะทำหน้าที่เก็บรวบรวมข้าวของเครื่องใช้ เครื่องมือทำมาหากิน งานหัตถกรรม และวัตถุที่สะท้อนวิถีชีวิตของชาวไทยพวนในพื้นที่เอาไว้ให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้ พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ไม่ได้มีเสน่ห์จากความใหญ่โตของอาคารหรือความอลังการของการจัดแสดง แต่มีความสำคัญจากการเป็นพื้นที่ที่รักษาความทรงจำของชุมชนไว้อย่างจริงใจและใกล้ชิดกับชีวิตจริงของผู้คน

 

ความน่าสนใจของพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าวเริ่มต้นตั้งแต่ชื่อของหมู่บ้าน เพราะ “บ้านหลุมข้าว” มีตำนานเล่าต่อกันมาว่า ในอดีตสมัยที่น้ำท่วมมาก ข้าวถูกน้ำท่วมเสียหายจนไม่พอกิน ชาวบ้านจึงต้องออกเดินทางหาแหล่งทำกินใหม่ ระหว่างทางเคยหยุดพักกินข้าวบริเวณหนองเกวียนหัก แต่เกิดเหตุแร้งมารุมกินห่อข้าวที่เหลืออยู่ ชาวบ้านเห็นว่าเป็นลางไม่ดีจึงเดินทางกลับ แล้วจึงออกค้นหาพื้นที่ใหม่อีกครั้ง จนมาถึงบริเวณที่เป็นบ้านหลุมข้าวในปัจจุบัน เมื่อเห็นว่ามีห้วยใหญ่และปลาชุกชุมจึงตัดสินใจย้ายมาอยู่ และเมื่อขุดสระเพิ่มกลับพบแกลบหรือข้าวเปลือกอยู่ในดิน จึงเรียกบ้านนี้ว่า “หลุมข้าว” เรื่องเล่านี้สืบทอดผ่านคำบอกเล่าของคนเฒ่าคนแก่ในชุมชนเรื่อยมา

 

การที่พิพิธภัณฑ์ตั้งอยู่ในวัดหลุมข้าวยิ่งทำให้สถานที่แห่งนี้มีบรรยากาศแบบชุมชนอย่างแท้จริง เพราะวัดเป็นศูนย์กลางของผู้คนในหมู่บ้าน และการนำพิพิธภัณฑ์ไปตั้งอยู่ในพื้นที่วัดก็สะท้อนถึงความร่วมมือระหว่างชุมชนกับพระสงฆ์ในการรักษาความทรงจำท้องถิ่นเอาไว้ ผู้มาเยือนจึงไม่ได้เพียงมาเที่ยวชมของเก่า แต่เหมือนได้เดินเข้าไปในพื้นที่ที่ยังมีชีวิต มีเรื่องเล่า และยังมีผู้คนช่วยกันดูแลรักษาความหมายของสถานที่นี้อยู่จริง

 

พิพิธภัณฑ์แห่งนี้มีความสำคัญต่อชุมชนไทยพวนในลพบุรีอย่างมาก เพราะคำว่า “ไทยพวน” ไม่ได้เป็นเพียงชื่อเชิงชาติพันธุ์ แต่เป็นตัวแทนของภาษา วัฒนธรรม การแต่งกาย งานทอผ้า งานจักสาน และรูปแบบการใช้ชีวิตที่มีลักษณะเฉพาะของกลุ่มคนไทยพวน การจัดตั้งพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าวจึงเป็นการเก็บรักษาอัตลักษณ์ของชุมชนผ่านข้าวของจริงที่เคยใช้ในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นเครื่องมือทำนา ของใช้ในบ้าน หรือวัตถุที่เชื่อมโยงกับประเพณีและพิธีกรรม

 

ประวัติของพิพิธภัณฑ์เริ่มต้นขึ้นราวปี 2533 จากความตั้งใจของคุณลุงไพบูลย์ เชื้อสวย ที่อยากให้มีสถานที่สักแห่งสำหรับเก็บรวบรวมข้าวของเครื่องใช้ เครื่องจักสาน และเครื่องมือทำมาหากินของคนรุ่นก่อนเอาไว้ไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา ท่านได้เข้าไปปรึกษากับเจ้าอาวาสวัดหลุมข้าว และได้รับความเมตตาให้ใช้พื้นที่ใต้อาคารหลังหนึ่งของวัดเป็นจุดเริ่มต้นของพิพิธภัณฑ์ จากนั้นจึงเริ่มเก็บรวบรวมข้าวของจากเพื่อนบ้าน คนในหมู่บ้าน และพื้นที่ใกล้เคียงมาจัดแสดง

 

ในระยะแรก พิพิธภัณฑ์ยังเป็นเพียงพื้นที่โล่ง ๆ ที่กั้นเขตไว้ ยังไม่มีความสมบูรณ์ในเชิงอาคารจัดแสดง แต่ด้วยแรงสนับสนุนจากชุมชน เจ้าหน้าที่พัฒนาชุมชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พิพิธภัณฑ์จึงค่อย ๆ พัฒนาเป็นรูปเป็นร่างมากขึ้น จนในเวลาต่อมาได้รับงบประมาณสนับสนุนเพื่อนำมาปรับปรุงพื้นไม้และรายละเอียดอื่น ๆ ให้เหมาะสมกับการใช้งาน ทำให้พิพิธภัณฑ์กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ที่มีความพร้อมมากขึ้นโดยยังคงบรรยากาศแบบชุมชนเอาไว้ได้อย่างดี

 

ภายในพิพิธภัณฑ์มีการจัดแสดงออกเป็น 4 ส่วนหลัก ส่วนแรกเป็นส่วนของเครื่องมือทำมาหากินและเครื่องจักสาน ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับวิถีชีวิตเกษตรกรรมของชาวไทยพวนและคนในพื้นที่ อุปกรณ์ที่จัดแสดงมีทั้งคันไถ แอก เครื่องมือปั่นฝ้าย เครื่องมือทอผ้า และอุปกรณ์เกี่ยวกับการทำนา รวมถึงเครื่องมือตวงวัดข้าว เช่น ถังไม้ตวงข้าวขนาด 20 ลิตร และ “สัด” ที่ทำจากไม้ไผ่สำหรับตวงข้าวจำนวนไม่มาก นอกจากนี้ยังมีตะเกียงน้ำมันมะพร้าว เครื่องบีบขนมจีน เครื่องบีบเส้นลอดช่อง หินโม่แป้ง ถ้วยตะไล ถ้วยน้ำชา และช้อนสังกะสี ซึ่งล้วนช่วยให้เห็นภาพชีวิตประจำวันของชาวบ้านในอดีตได้ชัดเจนมากขึ้น

 

ส่วนที่ 2 เป็นพื้นที่ที่แสดงให้เห็นลักษณะห้องของชาวไทยพวนว่ามีอะไรอยู่ภายในบ้าง เช่น หมอนสามเหลี่ยม ผ้าม่านที่ใช้ในงานบวช และของใช้ภายในบ้านที่สะท้อนรสนิยมและรูปแบบการดำเนินชีวิตของผู้คนในอดีต โดยเฉพาะผ้าม่านที่ผู้หญิงชาวไทยพวนจะทอขึ้นมาเองเพื่อใช้ในงานสำคัญของตระกูล และเก็บตกทอดเป็นมรดกของครอบครัว การจัดแสดงส่วนนี้มีคุณค่าอย่างมาก เพราะช่วยให้ผู้ชมเข้าใจวิถีชีวิตภายในบ้าน ไม่ใช่เพียงภาพของการทำนาหรือการใช้แรงงานนอกบ้านเท่านั้น

 

ส่วนที่ 3 เป็นโซนของของเก่าที่ใช้ในอดีตและวัตถุที่มีความหมายทางประวัติศาสตร์ เช่น แผ่นเสียง เครื่องเล่นแผ่นเสียงเก่า ปฏิทินปี 2516 หินดุ ครกบดยา และเครื่องปั้นดินเผาที่ขุดพบจากบ้านพรหมทินซึ่งเป็นแหล่งโบราณคดีใกล้เคียง นอกจากนี้ยังมีกระดานชนวนและดินสอให้เด็ก ๆ ได้ทดลองเขียน เพื่อให้การเรียนรู้ไม่ใช่เพียงการมองดู แต่เป็นการมีส่วนร่วมกับของจริงในแบบที่เข้าใจง่ายขึ้น โซนนี้จึงเป็นพื้นที่เชื่อมระหว่างความทรงจำของอดีตกับการเรียนรู้ของคนรุ่นใหม่ได้อย่างน่าสนใจ

 

ส่วนที่ 4 เป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับงานฝีมือและกิจกรรมที่สามารถใช้สอนเด็ก ๆ ได้ เช่น การตัดกระดาษเป็นลายกนก ลายดอกไม้ และการประดิษฐ์โคมแขวนจากงานตัดกระดาษ นอกจากนี้บริเวณกลางพิพิธภัณฑ์ยังมีตู้จัดแสดงเงินธนบัตรและเหรียญจากประเทศต่าง ๆ ซึ่งส่วนใหญ่มาจากการบริจาคของผู้ที่เข้ามาเยี่ยมชม ยิ่งทำให้พิพิธภัณฑ์แห่งนี้มีลักษณะเป็นพื้นที่ที่ยังเติบโตต่อไปได้จากความร่วมมือระหว่างผู้ดูแล ชุมชน และผู้มาเยือน

 

บรรยากาศภายในพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าวมีความเรียบง่าย อบอุ่น และเป็นกันเอง แตกต่างจากพิพิธภัณฑ์ขนาดใหญ่ในเมืองอย่างชัดเจน เพราะผู้ชมจะรู้สึกเหมือนกำลังเดินอยู่ในพื้นที่ที่ชุมชนช่วยกันเก็บรักษา ไม่ใช่เพียงห้องจัดแสดงที่สร้างขึ้นเพื่อการท่องเที่ยวเพียงอย่างเดียว เสน่ห์สำคัญของที่นี่จึงอยู่ที่ความจริงใจของของจัดแสดง และความรู้สึกว่าแต่ละชิ้นเคยผ่านชีวิตของผู้คนจริง ๆ มาก่อน

 

ในปัจจุบันพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ยังมีบทบาทมากกว่าการเป็นที่เก็บของเก่า เพราะผู้เข้าชมส่วนใหญ่คือเด็กนักเรียนจากโรงเรียนใกล้เคียงหรือโรงเรียนในอำเภอที่ติดต่อมาศึกษาเรื่องวิถีชีวิตในอดีต พิพิธภัณฑ์จึงทำหน้าที่เป็นห้องเรียนทางวัฒนธรรมของชุมชนอย่างแท้จริง อีกทั้งยังเคยถูกใช้เป็นพื้นที่เรียนของนักศึกษาการศึกษานอกโรงเรียนในบางช่วงด้วย ทำให้เห็นชัดว่าสถานที่แห่งนี้ยังคงเป็นพื้นที่การเรียนรู้ที่มีชีวิต ไม่ใช่เพียงพื้นที่เงียบ ๆ สำหรับเก็บของเท่านั้น

 

การดูแลรักษาพิพิธภัณฑ์ได้รับความร่วมมือจากทางวัด เนื่องจากที่ตั้งอยู่ใกล้หมู่กุฏิและพื้นที่ของเจ้าอาวาส ขณะเดียวกันในเรื่องงบประมาณก็ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานพัฒนาชุมชนในบางช่วงเวลาที่ต้องมีการปรับปรุง โดยกลุ่มผู้ดูแลและกลุ่มแม่บ้านในชุมชนช่วยกันเขียนโครงการเพื่อขอรับการสนับสนุน กระบวนการนี้ยิ่งตอกย้ำว่าพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าวเป็นพื้นที่ที่เกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้จากพลังของชุมชนอย่างแท้จริง

 

การเดินทาง ไปยังพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าว หากเดินทางมาจากกรุงเทพมหานคร ให้ใช้เส้นทางหมายเลข 1 ถนนพหลโยธิน ผ่านเข้าสู่จังหวัดลพบุรี จากนั้นเมื่อถึงบริเวณอนุสาวรีย์สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ให้มุ่งหน้าไปยังอำเภอโคกสำโรงตามป้ายบอกทาง ใช้เส้นทางพหลโยธินต่อไป ผ่านค่ายทหารหลายค่าย จนถึงกิโลเมตรที่ 181 จะพบซุ้มทางเข้าวัดธัญญธนิตยาราม หรือวัดหลุมข้าว แล้วเข้าไปอีกประมาณ 5 กิโลเมตรก็จะถึงวัด ซึ่งเป็นที่ตั้งของพิพิธภัณฑ์

 

ผู้ที่เดินทางโดยรถโดยสารสามารถใช้บริการรถโดยสารจากกรุงเทพฯ มายังจังหวัดลพบุรี จากนั้นต่อรถในพื้นที่มายังวัดหลุมข้าว ส่วนผู้ที่เดินทางโดยรถไฟสามารถนั่งรถไฟสายเหนือมาลงที่จังหวัดลพบุรี แล้วต่อรถมายังอำเภอโคกสำโรงและวัดหลุมข้าวได้เช่นกัน อย่างไรก็ตาม เนื่องจากพิพิธภัณฑ์เป็นพิพิธภัณฑ์ชุมชนภายในวัด ผู้ที่ต้องการเข้าชมควรติดต่อสอบถามล่วงหน้าเพื่อความสะดวกในการเดินทางและการเข้าชม

 

เมื่อมองโดยรวม พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านไทยพวนหลุมข้าว จังหวัดลพบุรี เป็นมากกว่าพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นธรรมดา เพราะเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงตำนานชื่อบ้าน ความทรงจำของชุมชน วิถีชีวิตไทยพวน และบทบาทของวัดในฐานะศูนย์กลางการเรียนรู้เข้าด้วยกันอย่างแนบแน่น สำหรับผู้ที่อยากเห็นลพบุรีในมุมที่ลึกกว่าการท่องเที่ยวกระแสหลัก ที่นี่คือสถานที่ที่ควรค่าแก่การแวะมาเรียนรู้เป็นอย่างยิ่ง

 

 

ตอบ: ตั้งอยู่ภายในวัดหลุมข้าว ตำบลหลุมข้าว อำเภอโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี 15120

 

ตอบ: พิพิธภัณฑ์ก่อตั้งในปี 2533 จากความตั้งใจของคุณไพบูลย์ เชื้อสวย ที่ต้องการเก็บข้าวของเครื่องใช้และเครื่องมือทำมาหากินของคนรุ่นก่อนเอาไว้

 

ตอบ: มีตำนานเล่าว่าชาวบ้านอพยพหาที่ทำกินใหม่ จนมาถึงพื้นที่นี้และขุดสระพบแกลบหรือข้าวเปลือกอยู่ในดิน จึงเรียกว่าบ้าน “หลุมข้าว” และเล่าต่อกันมาจากคนเฒ่าคนแก่ในชุมชน

 

ตอบ: มีทั้งเครื่องมือทำนา เครื่องจักสาน เครื่องมือทอผ้า ห้องจำลองวิถีชีวิตไทยพวน แผ่นเสียง เครื่องเล่นแผ่นเสียง ปฏิทินเก่า โบราณวัตถุ งานตัดกระดาษ และวัตถุการเรียนรู้สำหรับเด็ก

 

ตอบ: เหมาะกับนักเรียน นักศึกษา ผู้สนใจชาติพันธุ์ไทยพวน คนชอบพิพิธภัณฑ์ชุมชน และนักท่องเที่ยวที่ต้องการเรียนรู้วิถีชีวิตท้องถิ่นของลพบุรีในมุมที่ลึกกว่าแหล่งท่องเที่ยวกระแสหลัก

 

ตอบ: ควรติดต่อสอบถามล่วงหน้าก่อนเข้าชม เพื่อความสะดวกและความแน่นอนของการเข้าชม