คุ้มขุนแผน

Rating: 4.4/5 (5 votes)

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 8.30 – 16.30 น.

 

คุ้มขุนแผน เป็นที่เที่ยวในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาบนถนนป่าโทน ที่หลายคนชอบแวะเพราะให้บรรยากาศ “บ้านไทยโบราณ” แบบจับต้องได้ เป็นหมู่เรือนไทยภาคกลางในรูปแบบเรือนคหบดีไม้ยกพื้น มีชานกว้าง ลมพัดผ่านดี และมุมภาพที่ทำให้เมืองกรุงเก่าดูอบอุ่นขึ้นทันทีแบบไม่ต้องพึ่งฉากวัดหรือเจดีย์

 

ถ้าคุณกำลังหาโลเคชันที่ทำให้เห็นวิถีเรือนไทยชัด ๆ คุ้มขุนแผนตอบโจทย์มาก เพราะจุดสนุกของที่นี่คือ “โครงสร้างเรือน” ไม่ใช่แค่การมาถ่ายรูปแล้วกลับ แต่เป็นการเดินดูรายละเอียดที่คนสมัยก่อนคิดมาแล้วเรื่องการอยู่กับอากาศร้อน ความชื้น และฤดูน้ำหลาก ใต้ถุนที่ยกสูงช่วยให้อากาศไหล ชานและระเบียงเป็นพื้นที่รวมตัว และหลังคาทรงจั่วสูงช่วยระบายความร้อน ทำให้เดินชมแล้วรู้สึกว่าบ้านไม้ไม่ได้แค่สวย แต่ถูกออกแบบมาเพื่ออยู่จริง

 

เสน่ห์ของคุ้มขุนแผนยังอยู่ที่ “เรื่องเล่าและชั้นประวัติศาสตร์” ของตัวเรือน เดิมเรือนแห่งนี้เป็นจวนสมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2437 บริเวณเกาะลอยแถวสะพานเกลือ ตรงข้ามที่ว่าการมณฑล ก่อนจะถูกย้ายในราวปี พ.ศ. 2483 มาสร้างใหม่ในบริเวณคุกนครบาลเก่าของพระนครศรีอยุธยา โดยปรีดี พนมยงค์ และต่อมาได้มีการสร้างเรือนไทยเพิ่มขึ้นอีกในปี พ.ศ. 2499 พร้อมตั้งชื่อว่า “คุ้มขุนแผน” ซึ่งมีความเชื่อเล่าต่อกันว่าขุนแผนเคยต้องโทษอยู่ในคุกแห่งนี้

 

พอรู้ไทม์ไลน์แล้ว เวลาเดินดูจะสนุกขึ้น เพราะเรือนไทยที่เห็นไม่ได้เป็นแค่ “เรือนไทยจำลอง” แบบตั้งโชว์ แต่เป็นเรือนที่ผ่านการย้ายที่และการเติมองค์ประกอบเพิ่มในภายหลัง ทำให้คุ้มขุนแผนมีทั้งความเป็นเรือนไทยคหบดีและความเป็นพื้นที่เล่าอดีตของเกาะเมืองอยุธยาในอีกมุมหนึ่ง คือมุมของการปกครอง การใช้พื้นที่ราชการ และความทรงจำของ “คุกนครบาลเก่า” ที่ทำให้ชื่อขุนแผนถูกเรียกขานขึ้นมาในบริบทท้องถิ่น

 

ถ้าคุณตั้งใจมาดูสถาปัตยกรรม แนะนำให้เดินช้า ๆ แล้วสังเกต “ภาษาของเรือน” ทีละส่วน เริ่มจากใต้ถุนที่เปิดโล่ง ต่อด้วยบันไดและชานพักก่อนขึ้นเรือน จากนั้นมองเสาและโถงกลางที่เป็นพื้นที่รวมของบ้าน แล้วค่อย ๆ ไล่สายตาไปตามแนวหลังคาและชายคาที่ยื่นยาวกันแดดกันฝน จุดเล็ก ๆ อย่างหน้าต่าง ช่องลม หรือจังหวะการวางเรือนเหลื่อมกัน ล้วนสะท้อนวิธีคิดเรื่องการรับลมและหลบแดดของคนอยุธยาและภาคกลาง

 

สำหรับคนชอบถ่ายภาพ คุ้มขุนแผนให้โทนภาพหลายอารมณ์ ช่วงเช้าจะได้แสงนุ่ม ๆ เหมาะกับภาพเรือนไทยและเงาไม้ ส่วนช่วงบ่ายแก่แสงจะตกเฉียงทำให้ลายไม้และมิติของชานเด่นขึ้น ถ้าตั้งใจถ่ายพอร์เทรตหรือชุดไทย ควรเลือกมุมที่เห็นชานยาวและแนวเสาเพื่อให้ภาพดูเป็นเรือนจริง ไม่ใช่ฉาก และควรเคารพกติกาพื้นที่ ไม่ทำให้ทางเดินหรือโถงกลางกลายเป็นจุดกีดขวางผู้อื่น

 

คุ้มขุนแผนยังเหมาะกับคนที่อยาก “พักจังหวะ” จากวัดใหญ่ ๆ ในอยุธยา เพราะใช้เวลาเดินชมไม่นานแต่ได้ความรู้สึกใกล้ชิดชีวิตประจำวันมากกว่า เป็นที่เที่ยวที่พาเราไปเห็นว่าคนสมัยก่อนใช้บ้านเป็นพื้นที่ทำงาน ทำครัว รวมญาติ และรับลม รับฝนอย่างไร ซึ่งทำให้ภาพอยุธยาจากที่เคยเป็นเมืองโบราณไกลตัว กลายเป็นเมืองที่มีผู้คนและความเป็นอยู่จริง ๆ

 

การเดินทาง ถ้าขับรถจากกรุงเทพฯ ให้เข้าเขตตัวเมืองพระนครศรีอยุธยาแล้วข้ามสะพานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช จากนั้นมุ่งหน้าเข้าเกาะเมืองไปทางศาลากลางจังหวัดหลังเดิม เมื่อถึงแยกให้เลี้ยวขวาเข้าถนนป่าโทน ขับต่อไปไม่นานจะเห็นคุ้มขุนแผนอยู่ทางซ้ายมือ ทำเลอยู่ในโซนท่องเที่ยวหลักของเกาะเมือง จึงวางแผนเที่ยวต่อไปยังวัดและพิพิธภัณฑ์ใกล้ ๆ ได้ง่าย

 

ถ้าไม่ขับรถ ทางเลือกที่สะดวกคือรถไฟหรือรถตู้มาลงในตัวเมืองอยุธยา แล้วต่อแท็กซี่/รถรับจ้าง/แอปเรียกรถเข้าเกาะเมือง โดยจุดหมายอยู่ใกล้กลุ่มวัดสำคัญหลายแห่ง การเรียกเที่ยวแบบแวะหลายจุดจะคุ้มกว่า และช่วยให้จัดเส้นทางถ่ายรูป/เดินชมได้ลื่น ไม่เสียเวลาวนรถหาที่จอด

 

แผนเที่ยวแบบ “คุ้มขุนแผน + แลนด์มาร์กใกล้ ๆ” ทำได้สบายในครึ่งวัน เริ่มจากคุ้มขุนแผนเพื่อเก็บภาพเรือนไทยและเรื่องเล่า จากนั้นค่อยไปวัดและโบราณสถานในละแวกเดียวกัน เช่นโซนวัดพระราม วัดพระศรีสรรเพชญ์ วิหารพระมงคลบพิตร หรือพิพิธภัณฑ์ในเกาะเมือง แล้วปิดท้ายด้วยคาเฟ่หรือร้านอาหารริมน้ำ จะได้ครบทั้งวัฒนธรรมและความชิลในวันเดียว

 

อีกมุมที่หลายคนมองข้ามคือ “การดูเรือนแบบคนอยากเข้าใจจริง” ลองสังเกตว่าทำไมพื้นที่รวมของเรือนถึงอยู่กึ่งกลาง ทำไมครัวจึงต้องระบายอากาศได้ดี และทำไมชานถึงกว้างกว่าที่เราคิด สิ่งเหล่านี้ทำให้คุ้มขุนแผนไม่ใช่แค่ที่เที่ยวถ่ายรูป แต่เป็นบทเรียนเรื่องสภาพอากาศ ภูมิปัญญา และการวางผังบ้านแบบไทยที่ยังเอาไปคิดต่อกับบ้านสมัยใหม่ได้ด้วย

 

ก่อนกลับ แนะนำให้เผื่อเวลาเดินวนอีกรอบเพื่อเก็บรายละเอียดที่พลาดไป เพราะเรือนไทยยิ่งดูยิ่งเห็น “ชั้น” ของงานไม้ ทั้งรอยต่อ จังหวะเสา ความสูงชันของหลังคา และวิธีทำให้บ้านเย็นโดยไม่พึ่งเครื่องปรับอากาศ ถ้ามากับเด็กหรือคนที่ชอบงานช่าง ที่นี่เป็นจุดที่อธิบายให้เห็นภาพได้ง่ายมาก

 

 

ตอบ: อยู่ในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา บนถนนป่าโทน ใกล้โซนวัดสำคัญหลายแห่งในตัวเมือง

 

ตอบ: โดยทั่วไปเปิดทุกวัน และมักระบุเวลาเปิดทำการช่วง 8.30 – 16.30 น. แต่ควรเผื่อใจว่าอาจมีการกั้นพื้นที่หรือปรับการเข้าชมเป็นบางช่วงหากมีงานดูแลซ่อมบำรุง

 

ตอบ: ถ้าเดินชมแบบเก็บภาพและอ่านบรรยากาศให้ครบ เผื่อประมาณ 45 – 90 นาที จะสบายและไม่เร่งเกินไป

 

ตอบ: มีเรื่องเล่าที่เชื่อมกับบริเวณคุกนครบาลเก่า และมีความเชื่อว่าขุนแผนเคยต้องโทษอยู่ในคุกแห่งนี้ จึงกลายเป็นชื่อเรียกติดปากของเรือนไทยในพื้นที่

 

ตอบ: โดยทั่วไปเป็นจุดถ่ายภาพยอดนิยม แต่ควรเคารพกติกาพื้นที่ ไม่กีดขวางทางเดิน และรักษาความเรียบร้อยของตัวเรือนและบริเวณโดยรอบ

 

ตอบ: เข้าเขตตัวเมืองอยุธยา ข้ามสะพานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช มุ่งหน้าไปโซนศาลากลางจังหวัดหลังเดิม แล้วเลี้ยวขวาเข้าถนนป่าโทน ขับต่อไม่นานจะพบคุ้มขุนแผนอยู่ทางซ้ายมือ