บ้านบ่อสร้าง

Rating: 3.1/5 (14 votes)

วันเปิดทำการ: ทุกวัน (แนะนำตรวจสอบกิจกรรม/เวลาจริงกับศูนย์ฯก่อนเดินทาง)

เวลาเปิดทำการ: แนะนำ 08.30–17.00 น. (ช่วงเช้าแสงสวย คนยังไม่แน่น)

 

บ้านบ่อสร้าง คือชื่อที่หลายคนในเชียงใหม่ได้ยินแล้วนึกถึง “ร่มสีสด” ก่อนอย่างอื่น และมันไม่ใช่ภาพจำที่เกินจริง เพราะร่มบ่อสร้างเป็นหัตถกรรมพื้นเมืองที่เดินทางไกลจากใต้ถุนบ้านไปถึงมือของนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศมานานมาก ความพิเศษของที่นี่คือคุณยังสัมผัส “วิถีผลิตจริง” ได้ ไม่ได้เป็นแค่ตลาดขายของที่ระลึกแบบผ่าน ๆ ในอดีตชาวบ้านมักทำร่มกันใต้ถุนบ้าน พอทำเสร็จจะนำโครงร่มและร่มที่เพิ่งลงสีไปวางเรียงรายกลางลานเพื่อผึ่งแดดให้แห้ง ภาพร่มจำนวนมากวางต่อกันเป็นแถว ๆ กลายเป็นทิวทัศน์ที่คนมาแล้วจำได้ทันทีว่า “นี่แหละบ่อสร้าง”

 

เหตุผลที่เรียกว่า “ร่มบ่อสร้าง” ก็ตรงไปตรงมา เพราะร่มชนิดนี้ผลิตกันที่บ้านบ่อสร้าง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ และยังมีศูนย์เรียนรู้/จุดสาธิตที่ทำให้นักท่องเที่ยวเข้าไปดูขั้นตอนผลิตได้จริง ถ้าขับรถจากตัวเมืองเชียงใหม่ออกมาตามถนนสายเชียงใหม่–สันกำแพงโดยประมาณ 9 กิโลเมตร จะมีจุดแยกเข้าพื้นที่ชุมชน ทำให้การมาเยือนไม่ยาก และเหมาะมากกับคนที่อยากหาโปรแกรมครึ่งวัน–หนึ่งวันแบบได้ทั้งเที่ยวและได้ความรู้ด้านงานช่าง

 

สิ่งที่ทำให้ร่มบ่อสร้าง “สะดุดตา” ไม่ใช่แค่สีสัน แต่เป็นความตั้งใจในลวดลายและความสม่ำเสมอของงานมือ ร่มที่พบในบ่อสร้างโดยภาพรวมมักแบ่งตามวัสดุปิดผิวได้ 3 ชนิด คือ ร่มที่ทำด้วยผ้าแพร ร่มผ้าฝ้าย และร่มกระดาษสา แม้วิธีทำหลัก ๆ จะคล้ายกัน แต่ความรู้สึกตอนใช้งานและภาพที่ได้จะแตกต่าง ร่มผ้าจะให้ความนุ่มและความพลิ้ว เหมาะกับการถือใช้งานจริงหรือแต่งภาพแนวแฟชั่น ส่วนร่มกระดาษสาให้ผิวสัมผัสแบบงานคราฟต์ที่ “เป็นไทยเหนือ” ชัดกว่า เหมาะกับของฝาก แต่งบ้าน หรือใช้เป็นพร็อพงานอีเวนต์

 

ถ้าจะเล่าประวัติให้เห็นภาพแบบชุมชนเอง เรื่องเล่าที่คนบ่อสร้างรู้จักกันดีคือ ในสมัยโบราณเคยมีพระธุดงค์รูปหนึ่งมาปักกลดอยู่ในตำบลบ่อสร้าง แต่วันหนึ่งเจอลมแรงจนกลดเสียหายใช้การไม่ได้ ชายชราชื่อ “นายเผือก” ซึ่งเป็นชาวบ้านบ่อสร้างได้ช่วยซ่อมให้ และตรงนี้เองที่กลายเป็นจุดเริ่มความคิดสำคัญ นายเผือกสังเกตว่า ถ้ากลดมี “คันยาว” จะถือไปไหนมาไหนได้สะดวก จึงลองดัดแปลงโดยใส่คันเข้าไป จาก “กลด” ก็เริ่มกลายเป็น “ร่ม” ในความหมายของของใช้กันแดดกันฝนที่พกพาได้จริง

 

ยุคแรก ๆ ร่มยังไม่ได้มีลวดลายหวือหวาแบบที่เราเห็นทุกวันนี้ มักใช้สีจากเปลือกไม้ทาเป็นสีพื้น โดยสีที่เล่าต่อ ๆ กันว่าพบมากคือ “สีแดง” ก่อนจะค่อย ๆ พัฒนาไปสู่การเขียนลวดลายดอกไม้ การลงพื้นหลายสี และการคุมโทนให้ดูมีชีวิต งานร่มจึงไม่ได้หยุดอยู่ที่ “เครื่องใช้” แต่ขยับเป็น “ศิลปะพื้นบ้าน” ที่สื่อรสนิยมของคนทำและยุคสมัยไปพร้อมกัน จนปัจจุบันบ้านบ่อสร้างยังคงรักษาเอกลักษณ์การทำร่มไว้ได้เด่นมาก และภาพร่มหลากสีที่เรียงรายในชุมชนก็ยังเป็นเหตุผลให้คนแวะมาซ้ำอยู่เรื่อย ๆ

 

หัวใจของร่มบ่อสร้างที่คนส่วนใหญ่ไม่ค่อยเห็น เพราะมักมองแต่ “ลาย” คือโครงสร้างและวัสดุ ร่มกระดาษสาแบบดั้งเดิมจะอาศัยวัสดุในประเทศที่หาได้ เช่น โครงไม้ไผ่ กระดาษสา สี น้ำมัน และน้ำยางสำหรับเคลือบผิวให้ทนขึ้น ความน่าสนใจคือมันเป็นงานที่ไม่ต้องลงทุนระดับโรงงาน แต่ต้องลงทุน “ความประณีต” แทบทุกขั้น หากทำดี ร่มจะกางขึ้นลงลื่น โครงแข็งแรง สีติดทน และทรงร่มสวย งานร่มจึงเป็นงานที่สะท้อนวินัยของคนทำมากพอ ๆ กับฝีมือ

 

ถ้าคุณตั้งใจมาดูขั้นตอนผลิต การไปที่ศูนย์อุตสาหกรรมทำร่มจะช่วยให้เห็นภาพรวมตั้งแต่ต้นทาง เช่น ส่วนประกอบอย่างหัวร่ม/ตุ้มร่มที่มักทำจากไม้เนื้ออ่อนเพื่อกลึงและผ่าร่องซี่ได้ง่าย ซี่ร่มที่นิยมใช้ไม้ไผ่อายุเหมาะสมเพื่อให้แห้งแล้วไม่หดตัวมาก รวมถึงกระดาษปิดร่มอย่างกระดาษสาที่ให้ผิวสวยและรับสีได้ดี ขั้นตอนประกอบ เช่น การจักซี่ การเจาะรู การร้อยซี่สั้น–ยาว และการมัดหัวร่มให้แน่น ล้วนเป็นจุดที่ทำให้คนดูเข้าใจว่า “ร่มหนึ่งคัน” ใช้เวลาคนทำและความละเอียดขนาดไหนกว่าจะจบเป็นของสวย ๆ ที่เราหยิบกลับบ้าน

 

ถ้าถามว่า “ร่มแบบไหนเรียกว่าคุณภาพดี” ในมุมคนซื้อแบบไม่ต้องเป็นช่าง ให้ลองเช็ก 5 เรื่องนี้ด้วยตาและมือของเราเอง คือ หนึ่ง ทรงร่มต้องดูสมส่วน ไม่บิดเบี้ยว สอง โครงและส่วนประกอบต้องเรียบร้อย แน่น ไม่โยกคลอนง่าย สาม กระดาษหรือผ้าปิดร่มควรตึงและหนาพอ ไม่ย่นง่าย สี่ สีและชั้นเคลือบไม่ควรหลุดลอกง่ายหรือเป็นคราบ และห้า เวลาเปิด–ปิดควรกางลื่น ไม่ติดขัด เพราะถ้าจังหวะกางฝืดหรือสะดุดบ่อย ๆ มักเป็นสัญญาณว่างานประกอบยังไม่เนี้ยบพอ

 

ขนาดร่มที่พบได้บ่อยในงานกระดาษสาจะมีหลายไซซ์ ตั้งแต่ขนาดเล็กสำหรับเป็นของฝาก ไปจนถึงไซซ์ใหญ่สำหรับแต่งบ้านหรือใช้เป็นพร็อพ ถ้าคุณอยากได้ร่มไว้ใช้งานจริง แนะนำให้ลองถือและกางดูในร้านก่อน เลือกน้ำหนักที่ถือไหวและคุมลมได้ ส่วนถ้าจะซื้อไว้แต่งบ้านหรือถ่ายรูป เลือกไซซ์ที่สัมพันธ์กับพื้นที่ เช่น ห้องเล็กใช้ร่มใหญ่เกินไปจะกินสเปซ แต่ถ้าพื้นที่กว้าง ร่มไซซ์ใหญ่จะเป็นจุดนำสายตาที่สวยมาก

 

อีกมุมที่ทำให้บ่อสร้างคึกคักเป็นพิเศษคือช่วงกิจกรรม/งานร่ม ซึ่งโดยภาพรวมมักวนอยู่แถวเดือนมกราคมของแต่ละปี และมีทั้งขบวนแห่ การแสดงวัฒนธรรม งานสาธิต และบรรยากาศแบบสตรีทแฟร์ที่คนเดินดูได้ทั้งวัน ถ้าคุณชอบถ่ายภาพ แนะนำให้เล็งช่วงเช้าหรือช่วงแดดอ่อน เพราะสีของร่มจะเด่นชัดและเงาไม่แข็งเกินไป ส่วนถ้าชอบความคึกคักให้มาช่วงบ่ายแก่ ๆ ต่อค่ำจะได้บรรยากาศงานเต็มรูปแบบมากกว่า

 

การเดินทาง ถ้าเริ่มจากตัวเมืองเชียงใหม่ วิธีตรงที่สุดคือขับตามถนนเชียงใหม่–สันกำแพงไปทางตะวันออก พอออกจากย่านเมืองจะวิ่งยาวไปเรื่อย ๆ จนเข้าโซนสันกำแพง จากนั้นสังเกตป้าย/ทางแยกเข้าชุมชนบ่อสร้าง ระยะทางจากเมืองโดยประมาณทำให้เหมาะกับทริปสั้น ๆ และสามารถต่อเส้นทางไปเที่ยวโซนสันกำแพง–แม่ออน เช่น น้ำพุร้อนหรือคาเฟ่แนวธรรมชาติได้ในวันเดียว ถ้าไปช่วงเทศกาลหรือวันหยุด แนะนำเผื่อเวลาเรื่องรถและที่จอด เพราะคนแวะมาซื้อของฝากค่อนข้างเยอะ

 

สุดท้ายแล้ว บ้านบ่อสร้างไม่ได้มีค่าแค่ “ของสวย” แต่มันเป็นภาพของชุมชนที่ทำงานละเอียดและทำต่อเนื่องจนกลายเป็นตัวตนของพื้นที่ ใครที่อยากได้ประสบการณ์เชียงใหม่อีกแบบที่ไม่ต้องขึ้นดอย ไม่ต้องใช้เวลาทั้งวัน แต่ได้ทั้งความรู้ งานศิลป์ และของฝากที่มีเรื่องเล่าติดมือกลับบ้าน บ่อสร้างเป็นจุดหมายที่ตอบโจทย์มาก

 

 

ตอบ: ถ้าอยากได้แสงถ่ายรูปสวยและคนยังไม่แน่น แนะนำช่วงเช้า โดยเฉพาะวันธรรมดา ส่วนช่วงมกราคมมักคึกคักเพราะมีกิจกรรม/งานร่ม

 

ตอบ: จุดเด่นคือโครงและงานประกอบแบบหัตถกรรม + ลวดลายเขียนมือที่เป็นเอกลักษณ์ และมีร่มกระดาษสาที่ให้ผิวสัมผัสแบบงานคราฟต์เหนือ

 

ตอบ: สามารถไปที่ศูนย์อุตสาหกรรมทำร่ม (Umbrella Making Centre) ในพื้นที่บ้านบ่อสร้าง ซึ่งเป็นจุดหลักสำหรับการชม/เรียนรู้

 

ตอบ: ให้ลองกาง–พับว่าลื่นไหม โครงแน่นไหม สีติดแน่นหรือหลุดง่ายไหม และตรวจดูทรงร่มว่าสมส่วนไม่บิดเบี้ยว

 

ตอบ: ต่อเส้นไปโซนสันกำแพง–แม่ออน เช่น น้ำพุร้อนสันกำแพง หรืออุทยานแห่งชาติแม่ตะไคร้ แล้วกลับเข้าเมืองช่วงเย็นได้