ศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้ว

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00 - 16.00 น.

 

ศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้ว จังหวัดพัทลุง เป็นแหล่งเรียนรู้และแหล่งผลิตงานหัตถกรรมรูปหนังตะลุงที่สำคัญของภาคใต้ ตั้งอยู่ในพื้นที่ตำบลท่ามะเดื่อ อำเภอบางแก้ว จังหวัดพัทลุง เป็นสถานที่ที่ทำให้ผู้มาเยือนได้เห็นกระบวนการสร้างสรรค์รูปหนังตะลุง หนังใหญ่ และงานแกะหนังรูปแบบใหม่อย่างใกล้ชิด ตั้งแต่การออกแบบลาย การเลือกหนัง การแกะลาย การลงสี ไปจนถึงการพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้กลายเป็นของใช้ ของประดับ และของฝากที่ยังคงรากศิลปวัฒนธรรมไทยไว้ครบถ้วน

 

ศูนย์แห่งนี้มีความสำคัญอย่างมากต่อการอนุรักษ์ศิลปะหนังตะลุง เพราะหนังตะลุงไม่ได้เป็นเพียงการแสดงพื้นบ้านเพื่อความบันเทิง แต่เป็นศิลปะรวมแขนงที่มีทั้งวรรณคดี ภาษา ดนตรี การขับบท การเชิดตัวหนัง งานช่าง และภูมิปัญญาของคนใต้ รูปหนังแต่ละตัวจึงไม่ใช่เพียงวัตถุที่ทำจากหนัง แต่เป็นตัวแทนของตัวละคร เรื่องเล่า ความเชื่อ ฝีมือ และความทรงจำของชุมชน ศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วจึงทำหน้าที่รักษาส่วนสำคัญของหนังตะลุงไว้ คือ “งานช่างทำรูปหนัง” ซึ่งเป็นต้นทางของการแสดงและการสืบทอดศิลปะพื้นบ้านแขนงนี้

 

งานแกะรูปหนังบางแก้วมีชื่อเสียงจากความประณีต งดงาม และความสามารถในการปรับตัวให้เข้ากับความต้องการของผู้ซื้อ ทั้งการแกะรูปหนังตะลุงสำหรับใช้ในการแสดง หนังใหญ่ ภาพชุดรามเกียรติ์ ภาพศิลป์ งานตกแต่งบ้าน ของที่ระลึก และงานสั่งทำตามรูปแบบเฉพาะ ศูนย์มีสมาชิกประมาณ 25 คน ร่วมกันผลิตงานแกะหนังและส่งจำหน่ายทั้งในประเทศและต่างประเทศ ทำให้ศิลปะพื้นบ้านของพัทลุงไม่ได้หยุดอยู่เพียงในโรงหนังตะลุง แต่สามารถเดินทางไปสู่บ้าน ร้านค้า พิพิธภัณฑ์ โรงแรม และพื้นที่วัฒนธรรมในหลายแห่ง

 

ผู้ก่อตั้งศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วคือครูอิ่ม จันทร์ชุม ครูภูมิปัญญาไทยด้านศิลปกรรมการแกะหนังตะลุง ผู้ได้รับการยกย่องในฐานะบรมครูแกะหนังตะลุงของภาคใต้ ครูอิ่มสืบทอดวิชาจากครอบครัวที่เกี่ยวข้องกับหนังตะลุง และพัฒนาฝีมือจนเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวาง จุดเด่นของครูอิ่มคือการมองเห็นคุณค่าของงานแกะหนังในฐานะภูมิปัญญาที่ต้องส่งต่อ ไม่ใช่เพียงอาชีพส่วนตัว ท่านจึงรวบรวมสมาชิกในชุมชน ถ่ายทอดความรู้ให้ลูกหลาน ศิษย์ เยาวชน และผู้สนใจ เพื่อให้การแกะหนังตะลุงยังคงเป็นวิชาที่มีคนทำจริงในพื้นที่

 

สิ่งที่ทำให้ศูนย์แห่งนี้แตกต่างจากร้านขายของที่ระลึกทั่วไปคือผู้มาเยือนสามารถเห็นกระบวนการทำงานของช่างได้โดยตรง งานแกะหนังต้องเริ่มจากการเลือกหนังที่เหมาะสม ส่วนใหญ่นิยมใช้หนังวัวเพราะมีพื้นผิวกว้าง เหนียว และเหมาะต่อการฉลุลวดลาย หลังจากเตรียมหนังแล้ว ช่างจะร่างภาพตามแบบที่ต้องการ ใช้ความเข้าใจเรื่องสัดส่วนของตัวละคร ลายกนก องค์ประกอบภาพ และพื้นที่ว่างบนแผ่นหนัง จากนั้นจึงลงมือแกะหรือฉลุทีละส่วนอย่างละเอียด ทุกเส้น ทุกช่อง และทุกลายต้องสัมพันธ์กัน เพื่อให้รูปหนังมีความงามเมื่อมองใกล้ และมีพลังเมื่อใช้กับแสงเงา

 

กระบวนการลงสีเป็นอีกขั้นตอนหนึ่งที่ต้องใช้ความละเอียดสูง สีของรูปหนังตะลุงไม่ได้มีหน้าที่เพียงทำให้สวยงาม แต่ช่วยบอกบุคลิกของตัวละคร ฐานะ อารมณ์ และบทบาทในเรื่อง ตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ ตัวตลก ตัวฤๅษี หรือภาพจากรามเกียรติ์จึงมีโทนสีและรายละเอียดต่างกัน การลงสีที่ดีต้องไม่กลบลายแกะ แต่ต้องช่วยขับลายให้เด่นขึ้น เมื่อรูปหนังถูกแสงส่องผ่าน รายละเอียดของเส้น สี และช่องฉลุจะสร้างมิติที่ทำให้ชิ้นงานมีชีวิต

 

รูปหนังตะลุงที่ใช้แสดงมีลักษณะพิเศษคือบางส่วนสามารถเคลื่อนไหวได้ เช่น แขน ปาก หรือส่วนประกอบที่ต้องใช้เชิดหลังจอ ผู้ทำจึงต้องคำนึงถึงความแข็งแรงและการใช้งานจริง ไม่ใช่ทำเพียงเพื่อความสวยงาม ส่วนรูปหนังใหญ่และภาพศิลป์มีลักษณะเด่นอีกแบบหนึ่ง เพราะมักเน้นความสมบูรณ์ของภาพ ขนาด รายละเอียด และความหมายของเรื่องราวที่ปรากฏในชิ้นงาน เช่น ภาพชุดรามเกียรติ์ รูปพระราม นางสีดา ทศกัณฐ์ หนุมาน หรือภาพศิลป์ตามจินตนาการของช่างและผู้ว่าจ้าง

 

การพัฒนาผลิตภัณฑ์ของศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วสะท้อนการปรับตัวของภูมิปัญญาท้องถิ่นต่อยุคสมัย จากเดิมที่รูปหนังถูกสร้างเพื่อการแสดงเป็นหลัก ปัจจุบันงานแกะหนังถูกต่อยอดเป็นของตกแต่งบ้าน กรอบภาพ ของฝาก ตุ๊กตาหนังตะลุง พวงกุญแจ และงานออกแบบพิเศษตามคำสั่งซื้อ การปรับรูปแบบเช่นนี้ช่วยให้ช่างยังมีรายได้ มีตลาดรองรับ และทำให้คนรุ่นใหม่เห็นว่างานพื้นบ้านสามารถอยู่ร่วมกับเศรษฐกิจสร้างสรรค์ได้โดยไม่เสียรากเดิม

 

ศูนย์แห่งนี้ยังมีบทบาทในฐานะแหล่งเรียนรู้ด้านงานช่างพื้นบ้าน ผู้มาเยือนจะได้เข้าใจว่าช่างแกะหนังต้องมีทักษะหลายด้าน ทั้งการวาดภาพ การรู้จักตัวละคร การใช้เครื่องมือ ความอดทน สายตาที่ละเอียด และความสามารถในการรักษาเอกลักษณ์ของงานหนังตะลุงไปพร้อมกับการสร้างสรรค์รูปแบบใหม่ เด็กและเยาวชนที่ได้เห็นกระบวนการจริงจะเข้าใจว่างานหัตถกรรมไม่ได้เกิดจากเครื่องจักรอย่างรวดเร็ว แต่เกิดจากมือ เวลา ประสบการณ์ และความตั้งใจของช่าง

 

ความสำคัญของศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วจึงไม่ได้อยู่ที่การผลิตชิ้นงานขายเท่านั้น แต่อยู่ที่การทำให้ภูมิปัญญาการแกะหนังยังเป็นวิชาที่มีคนเรียน มีคนทำ มีคนสั่งซื้อ และมีคนเห็นคุณค่า หากไม่มีแหล่งเรียนรู้และกลุ่มช่างที่ทำงานต่อเนื่อง งานแกะหนังตะลุงอาจค่อย ๆ ลดบทบาทลงตามการเปลี่ยนแปลงของสังคม แต่เมื่อมีศูนย์ที่เปิดให้ชม สาธิต ถ่ายทอด และจำหน่าย ผลงานเหล่านี้จึงยังคงมีพื้นที่ในชีวิตร่วมสมัย

 

ในเชิงวัฒนธรรม ศูนย์แห่งนี้ช่วยเชื่อมหนังตะลุงกับการท่องเที่ยวพัทลุงอย่างชัดเจน จังหวัดพัทลุงมีชื่อเสียงด้านโนรา หนังตะลุง วัดเก่าแก่ ทะเลสาบ น้ำตก และวิถีชุมชน การมาเยือนศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วทำให้นักท่องเที่ยวได้เข้าใจด้านงานช่างของศิลปะการแสดงภาคใต้มากขึ้น หากชมหนังตะลุงโดยไม่รู้วิธีทำตัวหนัง ผู้ชมอาจเห็นเพียงเงาและเสียงบนจอ แต่เมื่อได้เห็นการแกะหนังด้วยมือ จะเข้าใจว่าก่อนตัวละครจะออกไปโลดแล่นบนจอผ้า ต้องผ่านกระบวนการสร้างที่ละเอียดและใช้เวลามากเพียงใด

 

อีกคุณค่าหนึ่งของศูนย์คือการเป็นพื้นที่สร้างอาชีพให้ชุมชน สมาชิกในกลุ่มสามารถใช้ทักษะงานฝีมือสร้างรายได้จากผลิตภัณฑ์วัฒนธรรม งานแกะหนังหนึ่งชิ้นจึงมีความหมายทั้งในฐานะงานศิลป์และรายได้ของครอบครัว การที่ชิ้นงานส่งจำหน่ายไปหลายพื้นที่ทั้งในประเทศและต่างประเทศทำให้ภูมิปัญญาของตำบลท่ามะเดื่อและอำเภอบางแก้วถูกเผยแพร่ออกไปกว้างขึ้น พร้อมยืนยันว่าศิลปะพื้นบ้านสามารถสร้างคุณค่าทางเศรษฐกิจได้จริง

 

สำหรับผู้ที่สนใจซื้อของฝาก ศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วเป็นจุดที่เหมาะมาก เพราะสามารถเลือกซื้อผลงานจากแหล่งผลิตโดยตรง ชิ้นงานมีทั้งรูปหนังตะลุงแบบดั้งเดิม รูปหนังใหญ่ ภาพศิลป์ งานประดับ และงานชิ้นเล็กที่เหมาะกับการเป็นของที่ระลึก ผู้ซื้อยังสามารถสั่งทำรูปแบบเฉพาะได้ตามความต้องการ การซื้อจากศูนย์โดยตรงช่วยสนับสนุนช่างท้องถิ่นและทำให้เงินหมุนกลับสู่ชุมชนผู้สืบทอดภูมิปัญญา

 

การเข้าชมศูนย์ควรให้เวลาเพียงพอ ไม่ควรแวะดูแบบรีบผ่าน เพราะเสน่ห์ของสถานที่อยู่ที่การมองรายละเอียดงานและพูดคุยกับผู้ทำ หากได้ฟังคำอธิบายจากช่าง จะเห็นความแตกต่างระหว่างตัวหนังที่ใช้เชิดกับภาพศิลป์ที่ใช้ตกแต่ง เห็นความหมายของลายและตัวละคร เห็นวิธีจับเครื่องมือ และเข้าใจว่าทำไมบางชิ้นต้องใช้เวลานานกว่าจะเสร็จ การเรียนรู้จากผู้ปฏิบัติจริงทำให้ศูนย์แห่งนี้มีคุณค่ามากกว่าการอ่านข้อมูลจากป้ายเพียงอย่างเดียว

 

พื้นที่ภายในศูนย์เหมาะกับการแบ่งเป็นหลายส่วนสำหรับการเรียนรู้ ได้แก่ พื้นที่ชมผลงานรูปหนังตะลุง พื้นที่แสดงหนังใหญ่และภาพศิลป์ พื้นที่สาธิตการแกะหนัง พื้นที่จำหน่ายผลิตภัณฑ์ พื้นที่รับสั่งทำงานตามแบบ และพื้นที่พูดคุยเรียนรู้กับช่าง แม้การจัดวางจริงอาจเปลี่ยนตามสภาพงานและจำนวนชิ้นงานในช่วงนั้น แต่สาระสำคัญยังอยู่ที่การเปิดพื้นที่ให้ผู้มาเยือนได้สัมผัสทั้งผลงานสำเร็จและกระบวนการทำงาน

 

การเดินทาง ไปศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วสามารถใช้รถยนต์ส่วนตัวหรือรถเช่าเดินทางเข้าสู่อำเภอบางแก้ว จังหวัดพัทลุง แล้วมุ่งหน้าไปยังตำบลท่ามะเดื่อ จากสามแยกถนนเพชรเกษม-ทางรถไฟเดินทางต่อประมาณ 9 กม. และจากแนวทางรถไฟเข้าไปประมาณ 200 ม. เส้นทางนี้เป็นข้อมูลเดินทางที่ใช้กันในแหล่งท่องเที่ยวเดิมของพื้นที่ หากเดินทางจากตัวเมืองพัทลุง ระยะทางประมาณ 36 กม. เหมาะสำหรับจัดเป็นทริปครึ่งวันคู่กับแก่งหูแร่ วัดเขียนบางแก้ว และแหล่งท่องเที่ยวในอำเภอเขาชัยสนหรือบางแก้ว

 

ช่วงเวลาที่เหมาะในการเข้าชมคือช่วงเช้าถึงบ่าย เพราะเป็นช่วงที่เหมาะกับการชมกระบวนการทำงาน เลือกซื้อสินค้า และพูดคุยกับผู้ดูแล หากเดินทางเป็นหมู่คณะ ต้องการชมการสาธิตอย่างละเอียด หรือต้องการสั่งทำผลิตภัณฑ์เฉพาะแบบ ควรติดต่อศูนย์ล่วงหน้าเพื่อประสานเวลาและรายละเอียดการเข้าชม การติดต่อก่อนเดินทางช่วยให้ผู้มาเยือนได้รับประสบการณ์ตรงกับความต้องการมากขึ้น

 

ข้อควรปฏิบัติในการเข้าชมคือควรเคารพพื้นที่ทำงานของช่าง ไม่จับชิ้นงานที่ยังไม่เสร็จโดยไม่ได้รับอนุญาต ไม่หยิบเครื่องมือแกะหนังมาใช้เอง เพราะเครื่องมือบางชนิดมีความคม ไม่ถ่ายภาพระยะใกล้ในขั้นตอนงานสั่งทำเฉพาะโดยไม่สอบถาม และควรพูดคุยกับผู้ดูแลก่อนเลือกชมพื้นที่ต่าง ๆ การเข้าชมอย่างสุภาพจะช่วยรักษาบรรยากาศการทำงานและทำให้ผู้มาเยือนได้เรียนรู้อย่างเต็มที่

 

ศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วจึงเป็นมากกว่าสถานที่ขายของฝาก แต่เป็นศูนย์กลางของภูมิปัญญางานหนังตะลุงที่ยังทำงานจริงในชุมชน เป็นพื้นที่ที่ทำให้ผู้มาเยือนเห็นความสัมพันธ์ระหว่างศิลปะการแสดง งานช่าง อาชีพท้องถิ่น และการอนุรักษ์วัฒนธรรมในชีวิตประจำวัน ผู้ที่ต้องการรู้จักพัทลุงให้ลึกกว่าภาพธรรมชาติและสถานที่ท่องเที่ยวยอดนิยม ควรแวะเรียนรู้ที่นี่ เพราะรูปหนังแต่ละชิ้นคือหลักฐานของฝีมือ ความอดทน และความรักในศิลปะพื้นบ้านของคนเมืองลุงที่ยังคงส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น

 

 

ตอบ: ศูนย์ศิลปหัตถกรรมรูปหนังบางแก้วอยู่ในพื้นที่ตำบลท่ามะเดื่อ อำเภอบางแก้ว จังหวัดพัทลุง โดยเป็นแหล่งเรียนรู้งานแกะรูปหนังตะลุงและหนังใหญ่ของชุมชนบางแก้ว

 

ตอบ: จุดเด่นคือการชมกระบวนการแกะหนังตะลุงแบบใกล้ชิด การเลือกซื้อรูปหนังตะลุง หนังใหญ่ ภาพศิลป์ ของฝาก และการสั่งทำชิ้นงานตามแบบที่ต้องการ

 

ตอบ: ผู้ก่อตั้งคือครูอิ่ม จันทร์ชุม ครูภูมิปัญญาไทยด้านศิลปกรรมการแกะหนังตะลุง ผู้ได้รับการยกย่องในฐานะบรมครูแกะหนังตะลุงของภาคใต้

 

ตอบ: ศูนย์ยังเปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าชมกระบวนการแกะหนัง เลือกซื้อผลิตภัณฑ์ และสั่งทำงานแกะหนังได้โดยตรง

 

ตอบ: เปิดทุกวัน เวลา 08.00 - 16.00 น.

 

ตอบ: สามารถสั่งทำรูปหนังตามแบบได้ ทั้งรูปหนังตะลุง หนังใหญ่ ภาพศิลป์ และงานแกะหนังรูปแบบใหม่ตามความต้องการของผู้สั่งซื้อ

 

ตอบ: สามารถเที่ยวคู่กับแก่งหูแร่ วัดเขียนบางแก้ว วัดพระบรมธาตุเจดีย์เขียนบางแก้ว บ่อน้ำร้อนเขาชัยสน ถ้ำพระเขาชัยสน และตลาดเก่าสถานีรถไฟบางแก้วได้

 

ตอบ: ควรเคารพพื้นที่ทำงานของช่าง ไม่จับชิ้นงานหรือเครื่องมือโดยไม่ได้รับอนุญาต ไม่รบกวนช่างระหว่างทำงานละเอียด และติดต่อประสานก่อนเดินทางหากต้องการชมการสาธิตเป็นหมู่คณะ