คลองหัววัง-พนังตัก

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: พื้นที่เดินชมโดยทั่วไปเหมาะช่วง 06.00 – 18.00 น. / การศึกษาดูงานควรติดต่อล่วงหน้า

 

คลองหัววัง-พนังตัก หรือที่ชาวชุมพรรู้จักกันในชื่อ คลองในหลวง เป็นโครงการขุดคลองระบายน้ำที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อเมืองชุมพร เพราะเป็นส่วนหนึ่งของระบบจัดการน้ำตามแนวพระราชดำริที่ช่วยบรรเทาปัญหาน้ำท่วมในพื้นที่อำเภอเมืองชุมพร โดยกรมชลประทานได้จัดทำคลองสายนี้เพื่อระบายน้ำจากแม่น้ำท่าตะเภาบริเวณบ้านหัววัง ตำบลบางลึก อำเภอเมืองชุมพร ไปลงทะเลบริเวณอ่าวพนังตัก ตำบลนาทุ่ง อำเภอเมืองชุมพร รวมระยะทางประมาณ 8,100 เมตร พร้อมพัฒนาพื้นที่หนองน้ำสาธารณะบริเวณหนองใหญ่ ตำบลบางลึก ให้เป็นแก้มลิงธรรมชาติ แหล่งกักเก็บน้ำ แหล่งน้ำสำรอง และพื้นที่เรียนรู้ด้านการบริหารจัดการน้ำของจังหวัดชุมพร

 

ความสำคัญของคลองหัววัง-พนังตักไม่ได้อยู่เพียงการเป็นคลองขุดสายหนึ่ง แต่เป็นระบบทางน้ำที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงการระบายน้ำจากพื้นที่ลุ่มเมืองชุมพรไปสู่ทะเลอย่างเป็นระบบ จังหวัดชุมพรมีลักษณะภูมิประเทศที่รับน้ำจากพื้นที่ภูเขาและป่าต้นน้ำ ก่อนน้ำจะไหลลงสู่พื้นที่ราบและชุมชนเมือง หากมีฝนตกหนักต่อเนื่อง ปริมาณน้ำในลำน้ำสายหลักอย่างคลองชุมพรและแม่น้ำท่าตะเภาจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว คลองหัววัง-พนังตักจึงถูกออกแบบให้ช่วยเปิดทางระบายน้ำส่วนเกินออกสู่ทะเล ลดแรงกดดันต่อพื้นที่เมือง และช่วยให้ระบบแก้มลิงหนองใหญ่ทำงานได้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

 

ชื่อ “คลองในหลวง” เป็นชื่อที่สะท้อนความผูกพันของประชาชนชาวชุมพรกับโครงการนี้อย่างลึกซึ้ง เพราะคลองหัววัง-พนังตักเกี่ยวข้องกับพระราชดำริด้านการแก้ไขปัญหาอุทกภัยของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร หลังจากจังหวัดชุมพรประสบปัญหาน้ำท่วมครั้งใหญ่ในปี 2540 แนวคิดสำคัญคือการเร่งจัดเส้นทางน้ำให้สามารถระบายออกสู่ทะเลได้ทันเวลา และใช้พื้นที่หนองใหญ่เป็นแก้มลิงธรรมชาติรองรับน้ำหลากก่อนทยอยระบายออกไปตามระบบคลอง เมื่อประชาชนเห็นผลจากโครงการและได้รับประโยชน์โดยตรง จึงเรียกคลองสายนี้ด้วยความเคารพและจดจำว่าเป็นคลองในหลวง

 

ในเชิงชลประทาน คลองหัววัง-พนังตักทำหน้าที่เป็นทางระบายน้ำสำคัญของระบบป้องกันน้ำท่วมเมืองชุมพร โดยรับน้ำจากบริเวณบ้านหัววัง ตำบลบางลึก แล้วผันน้ำไปออกบริเวณอ่าวพนังตัก ตำบลนาทุ่ง การระบายน้ำลักษณะนี้ช่วยลดระยะเวลาน้ำท่วมขังในพื้นที่ตอนล่างของเมือง เพราะน้ำไม่ต้องรอไหลผ่านลำน้ำเดิมเพียงทางเดียว แต่มีทางระบายเสริมออกสู่ทะเลโดยตรง เมื่อเชื่อมกับแก้มลิงหนองใหญ่ ระบบนี้จึงทำงานเป็นทั้งพื้นที่พักน้ำ ทางผันน้ำ และทางระบายน้ำในภาพรวมเดียวกัน

 

พื้นที่หนองใหญ่เป็นหัวใจสำคัญของระบบนี้ เพราะทำหน้าที่เป็นแก้มลิงธรรมชาติของเมืองชุมพร แนวคิดแก้มลิงเปรียบได้กับการพักน้ำไว้ชั่วคราวในพื้นที่ที่เหมาะสม เมื่อน้ำหลากไหลมามากเกินกว่าคลองและลำน้ำจะรับได้ หนองใหญ่จะช่วยรองรับน้ำไว้ก่อน จากนั้นจึงค่อย ๆ ระบายออกทางคลองหัววัง-พนังตักและระบบคลองที่เกี่ยวข้องลงสู่ทะเล การทำงานเช่นนี้ช่วยลดความรุนแรงของน้ำท่วม ลดความเสียหายต่อบ้านเรือน พื้นที่เกษตร ถนนสายหลัก และพื้นที่เศรษฐกิจของเมืองชุมพร

 

นอกจากบทบาทด้านป้องกันน้ำท่วมแล้ว โครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริยังมีบทบาทด้านการเก็บกักน้ำเพื่อใช้ในฤดูแล้ง พื้นที่กักเก็บน้ำขนาดใหญ่เช่นนี้ช่วยให้ชุมชนรอบเมืองมีแหล่งน้ำสำรองสำหรับการเกษตรและการใช้ประโยชน์ด้านต่าง ๆ เมื่อมองในระยะยาว โครงการนี้จึงไม่ได้ตอบโจทย์เพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าในช่วงน้ำหลาก แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำที่ช่วยเพิ่มความมั่นคงให้เมืองชุมพรทั้งในฤดูฝนและฤดูแล้ง

 

สำหรับนักท่องเที่ยว คลองหัววัง-พนังตักและพื้นที่หนองใหญ่ไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ชลประทาน แต่ยังเป็นแหล่งเรียนรู้และแหล่งพักผ่อนที่มีบรรยากาศธรรมชาติร่มรื่น ภายในพื้นที่โครงการพัฒนาหนองใหญ่มีผืนน้ำกว้าง ป่าธรรมชาติ พื้นที่เกษตร สะพานไม้เคี่ยม สะพานชมกวาง จุดเดินเล่น จุดถ่ายภาพ และพื้นที่เรียนรู้แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง นักท่องเที่ยวสามารถมาเดินชมวิว พักผ่อน ถ่ายภาพ ให้อาหารปลา ชมนก ชมกวาง และเรียนรู้เรื่องการจัดการน้ำได้ในสถานที่เดียวกัน

 

สะพานไม้เคี่ยมเป็นหนึ่งในจุดเด่นที่ทำให้พื้นที่หนองใหญ่เป็นที่รู้จักในฐานะแหล่งท่องเที่ยวของชุมพร สะพานทอดตัวคดโค้งไปในพื้นที่อ่างน้ำ ท่ามกลางผืนน้ำและสีเขียวของธรรมชาติ เหมาะกับการเดินเล่น ถ่ายภาพ และชมแสงเย็น ไม้เคี่ยมเป็นไม้เนื้อแข็งที่พบมากในภาคใต้และทนต่อสภาพน้ำได้ดี ภาพสะพานไม้ท่ามกลางบึงกว้างจึงกลายเป็นมุมถ่ายภาพที่สะท้อนทั้งภูมิปัญญาท้องถิ่นและความเรียบง่ายของพื้นที่ชลประทานที่ถูกพัฒนาให้เป็นพื้นที่สาธารณะ

 

สะพานชมกวางเป็นอีกจุดที่ได้รับความนิยม โดยเป็นพื้นที่เดินชมธรรมชาติและชมกวางในบรรยากาศเปิดโล่ง เหมาะกับครอบครัว เด็ก ผู้สูงอายุ และนักท่องเที่ยวที่ต้องการกิจกรรมเบา ๆ ใกล้ตัวเมืองชุมพร การมาช่วงเช้าหรือช่วงเย็นจะเหมาะที่สุด เพราะอากาศไม่ร้อน แสงนุ่ม และบรรยากาศรอบอ่างน้ำสวยกว่าช่วงกลางวัน นักท่องเที่ยวควรเดินชมอย่างสุภาพ ไม่ส่งเสียงดัง ไม่ให้อาหารสัตว์ผิดประเภท และรักษาความสะอาดของพื้นที่

 

พื้นที่โครงการพัฒนาหนองใหญ่ยังมีส่วนของแหล่งเรียนรู้แนวทางเศรษฐกิจพอเพียงและการทำเกษตรตามแนวพระราชดำริ เช่น แปลงพืชผัก สมุนไพร นาข้าวทดลอง การใช้ประโยชน์จากน้ำ การเลี้ยงสัตว์ และองค์ความรู้ด้านอาชีพสำหรับชุมชน พื้นที่เหล่านี้ทำให้การมาเยือนไม่ใช่เพียงการเดินชมธรรมชาติ แต่ยังเป็นการเรียนรู้ว่าระบบน้ำสามารถเชื่อมโยงกับชีวิตของประชาชนได้อย่างไร ตั้งแต่การป้องกันภัยพิบัติไปจนถึงการสร้างอาชีพและการพึ่งพาตนเอง

 

พื้นที่ธรรมชาติภายในหนองใหญ่ยังเป็นแหล่งอาศัยของนกและสัตว์หลายชนิด จึงเหมาะกับผู้ที่ชอบเดินชมธรรมชาติและถ่ายภาพแนวสบาย ๆ มากกว่าการท่องเที่ยวแบบเร่งรีบ ผืนน้ำกว้างช่วยสร้างบรรยากาศเย็นตา รอบพื้นที่มีต้นไม้และทางเดินหลายจุด การมาในช่วงเช้าจะได้บรรยากาศสงบ ส่วนช่วงเย็นเหมาะกับการชมแสงสะท้อนผิวน้ำและถ่ายภาพสะพานไม้ หากเดินทางมากับครอบครัวควรเผื่อเวลาให้เด็กได้เดินเล่นและเรียนรู้ธรรมชาติอย่างปลอดภัย

 

การมาเที่ยวคลองหัววัง-พนังตักควรมองเป็นการมาเยือน “ระบบน้ำ” มากกว่าการมาเที่ยวคลองเพียงจุดเดียว เพราะพื้นที่นี้ประกอบด้วยหลายองค์ประกอบที่ทำงานร่วมกัน ได้แก่ คลองระบายน้ำหัววัง-พนังตัก หนองใหญ่ คลองสามแก้ว คลองละมุ อาคารบังคับน้ำ ประตูระบายน้ำ และพื้นที่เรียนรู้ภายในโครงการ หากเข้าใจภาพรวมนี้ นักท่องเที่ยวจะเห็นว่าความงามของสถานที่ไม่ได้มีเฉพาะสะพานหรือผืนน้ำ แต่รวมถึงความคิดในการแก้ปัญหาเมืองด้วยธรรมชาติและระบบชลประทานที่ออกแบบอย่างรอบคอบ

 

จุดเด่นที่ทำให้คลองหัววัง-พนังตักแตกต่างจากคลองทั่วไปคือความสัมพันธ์กับเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ของชุมพรและบทบาทในการลดความเสียหายจากภัยพิบัติ ในอดีตชุมพรเคยเผชิญน้ำหลากรุนแรงจากฝนตกหนักและพายุ ทำให้พื้นที่เมืองและพื้นที่เกษตรได้รับผลกระทบ การขุดคลองและพัฒนาหนองใหญ่เป็นแก้มลิงทำให้เมืองมีเครื่องมือจัดการน้ำที่ชัดเจนขึ้น เมื่อฝนตกหนัก น้ำสามารถถูกพักและระบายออกได้เป็นขั้นตอน ลดการท่วมขังในพื้นที่สำคัญและช่วยให้ประชาชนใช้ชีวิตได้ปลอดภัยขึ้น

 

ในเชิงการเดินทาง พื้นที่หนองใหญ่ตั้งอยู่ในตำบลบางลึก อำเภอเมืองชุมพร อยู่ไม่ไกลจากตัวเมือง สามารถเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนตัวได้สะดวก เส้นทางโดยทั่วไปสามารถใช้ถนนสายชุมพรไปทางอ่าวทุ่งวัวแล่น แล้วเข้าสู่เส้นทางบริเวณโครงการชลประทานหรือพื้นที่หนองใหญ่ นักท่องเที่ยวสามารถปักหมุดไปยังโครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริ สะพานไม้เคี่ยม หรือสะพานชมกวาง หนองใหญ่ เป็นจุดนำทางได้ พื้นที่มีลักษณะเป็นแหล่งท่องเที่ยวกลางแจ้ง จึงควรเตรียมหมวก ร่ม น้ำดื่ม และรองเท้าที่เดินสบาย

 

การเดินทาง จากตัวเมืองชุมพรใช้เวลาไม่นาน เหมาะสำหรับจัดเป็นทริปครึ่งวันหรือแวะระหว่างเที่ยวตัวเมือง ช่วงเช้าสามารถเดินชมสะพานไม้เคี่ยมและพื้นที่ธรรมชาติ ส่วนช่วงเย็นเหมาะกับสะพานชมกวางและแสงสะท้อนผิวน้ำ หากต้องการเข้าชมเชิงศึกษาดูงานหรือให้มีวิทยากรบรรยาย ควรติดต่อหน่วยงานดูแลล่วงหน้า เพราะการศึกษาดูงานมีรูปแบบต่างจากการเดินเที่ยวทั่วไป และอาจมีค่าใช้จ่ายสำหรับวิทยากรเป็นรายคณะ

 

คลองหัววัง-พนังตักเหมาะกับนักท่องเที่ยวหลายกลุ่ม กลุ่มแรกคือผู้สนใจประวัติศาสตร์และพระราชดำริด้านการจัดการน้ำ เพราะสถานที่นี้เป็นตัวอย่างการประยุกต์แนวคิดแก้มลิงกับพื้นที่จริง กลุ่มที่สองคือครอบครัวที่ต้องการพื้นที่เดินเล่นใกล้ตัวเมืองและมีธรรมชาติให้เด็กได้เรียนรู้ กลุ่มที่สามคือผู้ที่ชอบถ่ายภาพสะพานไม้ ผืนน้ำ และบรรยากาศยามเย็น กลุ่มที่สี่คือคณะศึกษาดูงานที่ต้องการเรียนรู้เรื่องน้ำ เกษตร เศรษฐกิจพอเพียง และการจัดการพื้นที่สาธารณะ

 

ข้อควรระวังในการเที่ยวพื้นที่นี้คือควรรักษาความสะอาด ไม่ทิ้งขยะลงน้ำหรือบริเวณสะพาน ไม่ให้อาหารสัตว์ในปริมาณมากเกินไป ไม่ปีนราวสะพาน ไม่ลงเล่นน้ำในจุดที่ไม่ได้จัดไว้ และควรดูแลเด็กอย่างใกล้ชิดเพราะพื้นที่มีผืนน้ำกว้างและสะพานหลายจุด ช่วงกลางวันแดดค่อนข้างแรง จึงควรเลือกเวลาเช้าหรือเย็นเพื่อเดินชมอย่างสบาย และหากฝนตกหนักควรหลีกเลี่ยงพื้นที่ริมน้ำหรือทางเดินที่อาจลื่น

 

หากต้องการจัดเส้นทางท่องเที่ยวให้คุ้ม สามารถเริ่มจากโครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริ เดินชมสะพานไม้เคี่ยม แวะสะพานชมกวาง แล้วต่อไปยังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชุมพร วัดสามแก้ว ศาลกรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ หาดทรายรี หรือจุดชมวิวเขามัทรี การจัดเส้นทางเช่นนี้ทำให้เห็นทั้งธรรมชาติ ระบบน้ำ ประวัติศาสตร์เมือง และวัฒนธรรมท้องถิ่นของชุมพรในวันเดียว

 

คลองหัววัง-พนังตักจึงเป็นมากกว่าสถานที่ท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ เพราะเป็นพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างน้ำ เมือง ชุมชน และพระราชดำริได้อย่างชัดเจน ผู้มาเยือนจะเห็นว่าคลองสายหนึ่งสามารถมีความหมายต่อเมืองทั้งด้านความปลอดภัย การเกษตร การเรียนรู้ และการพักผ่อน เมื่อเดินอยู่ริมหนองใหญ่หรือบนสะพานไม้กลางน้ำ ภาพที่เห็นจึงไม่ใช่เพียงทิวทัศน์สวยงาม แต่เป็นผลลัพธ์ของการออกแบบพื้นที่ให้ธรรมชาติและระบบชลประทานทำงานร่วมกันเพื่อคุณภาพชีวิตของชาวชุมพร

 

 

ตอบ: คลองหัววัง-พนังตักอยู่ในอำเภอเมืองชุมพร จังหวัดชุมพร โดยรับน้ำจากบริเวณบ้านหัววัง ตำบลบางลึก แล้วระบายออกสู่ทะเลบริเวณอ่าวพนังตัก ตำบลนาทุ่ง

 

ตอบ: เพราะคลองสายนี้เกี่ยวข้องกับพระราชดำริด้านการแก้ไขปัญหาน้ำท่วมเมืองชุมพร และเป็นโครงการที่ประชาชนชาวชุมพรได้รับประโยชน์โดยตรง จึงเรียกกันด้วยความจดจำว่า “คลองในหลวง”

 

ตอบ: คลองหัววัง-พนังตักมีระยะทางประมาณ 8,100 เมตร ใช้เป็นทางระบายน้ำจากพื้นที่เมืองชุมพรออกสู่ทะเล

 

ตอบ: หนองใหญ่ทำหน้าที่เป็นพื้นที่พักน้ำตามแนวคิดแก้มลิง เมื่อน้ำมีปริมาณมากจะรับน้ำไว้ก่อน แล้วทยอยระบายออกผ่านคลองหัววัง-พนังตักและระบบคลองที่เกี่ยวข้องลงสู่ทะเล

 

ตอบ: เที่ยวได้ในบริเวณพื้นที่โครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริ ซึ่งมีสะพานไม้เคี่ยม สะพานชมกวาง ผืนน้ำกว้าง พื้นที่เดินเล่น และแหล่งเรียนรู้ด้านน้ำและเศรษฐกิจพอเพียง

 

ตอบ: พื้นที่เดินชมทั่วไปไม่มีค่าเข้าชม แต่การศึกษาดูงานพร้อมวิทยากรควรติดต่อล่วงหน้าและมีค่าใช้จ่ายเป็นรายคณะ

 

ตอบ: ช่วงเช้าและช่วงเย็นเหมาะที่สุด เพราะอากาศไม่ร้อน แสงสวย เหมาะกับการเดินชมสะพานไม้เคี่ยม สะพานชมกวาง และถ่ายภาพผืนน้ำ

 

ตอบ: สามารถแวะสะพานไม้เคี่ยม สะพานชมกวาง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชุมพร วัดสามแก้ว หาดทรายรี และจุดชมวิวเขามัทรี เพื่อจัดเป็นเส้นทางเที่ยวตัวเมืองชุมพรได้ครบขึ้น