โครงการพระราชดำริหนองใหญ่่

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00 - 16.30 น.

 

โครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริ หรือที่คนชุมพรนิยมเรียกว่า แก้มลิงหนองใหญ่ เป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริสำคัญของจังหวัดชุมพร ตั้งอยู่ในตำบลบางลึก อำเภอเมืองชุมพร มีพื้นที่ประมาณ 3,000 ไร่ ใช้เป็นพื้นที่รับน้ำ เก็บกักน้ำ ระบายน้ำ และลดปัญหาน้ำท่วมเมืองชุมพร ควบคู่กับการเป็นแหล่งเรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง พื้นที่ชุ่มน้ำ แหล่งดูนก และสถานที่พักผ่อนท่ามกลางธรรมชาติ จุดเด่นของที่นี่คืออ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ แนวไม้ยืนต้นรอบอ่าง บรรยากาศร่มรื่น สะพานไม้เคี่ยม เส้นทางศึกษาธรรมชาติ พื้นที่เกาะชมนกชมไม้ พื้นที่ทำเกษตร และพื้นที่เกาะเลข 9 ที่ทำให้หนองใหญ่เป็นทั้งสถานที่ท่องเที่ยวเชิงนิเวศและห้องเรียนกลางแจ้งของชุมพร

 

โครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริ เป็นสถานที่ที่ควรทำความเข้าใจมากกว่าแค่จุดถ่ายรูปหรือสวนสาธารณะ เพราะพื้นที่หนองใหญ่คือคำตอบเชิงระบบต่อปัญหาน้ำท่วมเมืองชุมพรที่เกิดขึ้นซ้ำเป็นเวลายาวนาน จังหวัดชุมพรมีลักษณะภูมิประเทศที่รับน้ำจากพื้นที่ตอนบนลงสู่คลองและลำน้ำหลายสาย ก่อนระบายออกสู่ทะเล เมื่อเกิดฝนตกหนักหรือน้ำหลาก ปริมาณน้ำจำนวนมากสามารถไหลเข้าสู่พื้นที่เมืองได้รวดเร็ว พระราชดำริเรื่องหนองใหญ่จึงมีความสำคัญในฐานะการจัดการน้ำที่อาศัยพื้นที่ธรรมชาติทำหน้าที่เป็น “แก้มลิง” รับน้ำไว้ชั่วคราว แล้วค่อย ๆ ระบายออกสู่ทะเลผ่านคลองระบายน้ำหัววัง-พนังตัก ช่วยลดความรุนแรงของน้ำท่วมและเพิ่มความมั่นคงด้านน้ำให้แก่ชุมชนโดยรอบ

 

แนวคิดแก้มลิงของหนองใหญ่มีความหมายเข้าใจง่ายแต่ลึกซึ้ง คือเปรียบการรับน้ำหลากเข้าพื้นที่หนองใหญ่เหมือนลิงอมกล้วยไว้ที่กระพุ้งแก้ม แล้วค่อย ๆ กลืนลงไปเมื่อถึงเวลาเหมาะสม ในบริบทของชุมพร หนองใหญ่จึงทำหน้าที่รับน้ำ พักน้ำ และระบายน้ำอย่างเป็นจังหวะ ไม่ปล่อยให้น้ำไหลลงเมืองทั้งหมดในคราวเดียว ระบบนี้ช่วยให้พื้นที่ชุมชน บ้านเรือน พื้นที่เกษตร และโครงสร้างพื้นฐานได้รับผลกระทบน้อยลง ขณะเดียวกันยังสามารถเก็บน้ำไว้ใช้ประโยชน์ในช่วงแล้งได้อีกด้วย

 

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 มีพระราชดำริเกี่ยวกับการแก้ไขปัญหาอุทกภัยจังหวัดชุมพร โดยให้พัฒนาหนองใหญ่เป็นพื้นที่แก้มลิงธรรมชาติ และต่อมามีพระราชดำริเพิ่มเติมเกี่ยวกับการก่อสร้างอาคารบังคับน้ำ การติดตั้งระบบวัดระดับน้ำ การเชื่อมคลองท่าแซะกับคลองละมุ การระบายน้ำลงคลองหัววัง-พนังตัก และการติดตั้งเครื่องสูบน้ำบริเวณประตูระบายน้ำเพื่อช่วยลดปริมาณน้ำในระบบคลองที่เกี่ยวข้องกับเมืองชุมพร โครงการนี้จึงไม่ใช่เพียงการขุดอ่างหรือทำสวนสาธารณะ แต่เป็นระบบจัดการน้ำทั้งลุ่มน้ำที่คิดเชื่อมกันตั้งแต่ต้นน้ำ พื้นที่พักน้ำ ทางระบายน้ำ และพื้นที่ปลายน้ำ

 

ในประวัติการพัฒนาโครงการ ชาวชุมพรให้ความสำคัญกับคลองหัววัง-พนังตักอย่างมาก เพราะเป็นเส้นทางระบายน้ำสำคัญที่ช่วยนำน้ำออกจากพื้นที่หนองใหญ่ไปสู่ทะเล ในช่วงที่พายุไต้ฝุ่นลินดากำลังเข้าใกล้ฝั่ง มีการเร่งขุดคลองหัววัง-พนังตักให้เสร็จทันเวลา ทำให้ระบบระบายน้ำของชุมพรมีประสิทธิภาพขึ้นและช่วยลดความเสียหายจากอุทกภัยได้อย่างชัดเจน เรื่องราวนี้ทำให้หนองใหญ่เป็นสถานที่ที่สะท้อนพระราชวิสัยทัศน์ด้านการบริหารจัดการน้ำและความร่วมแรงร่วมใจของหน่วยงานกับประชาชนในพื้นที่

 

พื้นที่ของโครงการครอบคลุมประมาณ 3,000 ไร่ ประกอบด้วยอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ แนวไม้ยืนต้นที่ปลูกรอบอ่าง พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่ธรรมชาติ พื้นที่เกษตร และศูนย์เรียนรู้ตามแนวพระราชดำริ บรรยากาศโดยรวมร่มรื่น เงียบสงบ และเปิดโล่งกว่าสวนสาธารณะทั่วไป เพราะมีผืนน้ำกว้างทำหน้าที่เป็นหัวใจของพื้นที่ เมื่อลมพัดผ่านผืนน้ำและแนวไม้ริมอ่าง ผู้มาเยือนจะรู้สึกได้ถึงความเย็นสบายและความเป็นธรรมชาติที่เหมาะกับการพักผ่อน เดินเล่น ถ่ายภาพ ศึกษาระบบนิเวศ และเรียนรู้การจัดการน้ำอย่างเป็นรูปธรรม

 

ด้านธรรมชาติ หนองใหญ่เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศของอำเภอเมืองชุมพร บริเวณริมอ่างเก็บน้ำมีพืชน้ำ พื้นที่ชายน้ำ ไม้ยืนต้น และพื้นที่โล่งที่ดึงดูดนกทุ่งหลายชนิดให้เข้ามาหากินและพักอาศัย ผู้ที่สนใจดูนกสามารถใช้พื้นที่นี้เป็นแหล่งศึกษาชีวิตนกและความสัมพันธ์ระหว่างน้ำ พืช และสัตว์ในพื้นที่ชุ่มน้ำได้อย่างดี ช่วงเช้าและช่วงเย็นเป็นเวลาที่เหมาะที่สุดสำหรับการสังเกตนก เพราะอากาศไม่ร้อน แสงไม่แข็ง และสัตว์หลายชนิดมักออกหากินมากกว่าช่วงกลางวัน

 

อีกจุดเด่นที่ทำให้หนองใหญ่เป็นที่รู้จักคือ สะพานไม้เคี่ยม ซึ่งทอดตัวเหนือผืนน้ำในพื้นที่โครงการ สะพานไม้เคี่ยมกลายเป็นจุดเดินเล่นและถ่ายภาพยอดนิยม เพราะให้มุมมองที่เห็นทั้งอ่างเก็บน้ำ แนวต้นไม้ และบรรยากาศสงบของโครงการ ไม้เคี่ยมเป็นไม้เนื้อแข็งที่พบในภาคใต้ มีคุณสมบัติแข็งแรงและทนต่อสภาพแวดล้อม จึงเข้ากับแนวคิดของสถานที่ที่ต้องการใช้วัสดุและภูมิทัศน์ให้สอดคล้องกับธรรมชาติ การเดินบนสะพานควรเดินอย่างระมัดระวัง ไม่วิ่ง ไม่โยกสะพาน และควรให้พื้นที่แก่ผู้สูงอายุหรือครอบครัวที่เดินชมวิว

 

พื้นที่ภายในโครงการยังแบ่งบทบาทได้หลายส่วน ส่วนแรกคือพื้นที่ป่าธรรมชาติและพื้นที่ชุ่มน้ำ ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของนกและสิ่งมีชีวิตหลากหลาย ส่วนที่สองคือพื้นที่ทำเกษตรและแปลงเรียนรู้ ที่ใช้แสดงแนวทางประกอบอาชีพตามหลักเศรษฐกิจพอเพียง เช่น แปลงพืชผัก สมุนไพร นาข้าว การเลี้ยงสัตว์ และกิจกรรมเกษตรที่เหมาะกับชุมชน ส่วนที่สามคือพื้นที่เกาะเลข 9 และศูนย์เรียนรู้ซึ่งเป็นจุดสำคัญของการศึกษาดูงาน โครงสร้างเช่นนี้ทำให้ผู้มาเยือนเห็นได้ชัดว่าหนองใหญ่ไม่ได้มีเพียงมิติท่องเที่ยว แต่ยังมีมิติการศึกษา การเกษตร สิ่งแวดล้อม และการพัฒนาคุณภาพชีวิตของชุมชน

 

สำหรับครอบครัว หนองใหญ่เป็นสถานที่ที่เหมาะกับการพาเด็กมาเรียนรู้เรื่องธรรมชาติและการจัดการน้ำ เพราะสามารถอธิบายให้เห็นจริงได้ว่าอ่างเก็บน้ำช่วยรับน้ำอย่างไร คลองระบายน้ำสำคัญอย่างไร ทำไมพื้นที่ชุ่มน้ำจึงมีนกและสิ่งมีชีวิตจำนวนมาก และทำไมการรักษาต้นไม้รอบอ่างจึงมีผลต่อคุณภาพของระบบนิเวศ การเรียนรู้แบบเห็นของจริงช่วยให้เด็กเข้าใจเรื่องสิ่งแวดล้อมได้ดีกว่าการอ่านจากตำราเพียงอย่างเดียว

 

สำหรับผู้ที่สนใจเศรษฐกิจพอเพียง หนองใหญ่เป็นพื้นที่ศึกษาดูงานที่เห็นตัวอย่างการใช้พื้นที่เพื่อสร้างประโยชน์หลายด้านพร้อมกัน ทั้งการจัดการน้ำ การเกษตร การอนุรักษ์ธรรมชาติ และการถ่ายทอดความรู้ให้ประชาชน นักเรียน นักศึกษา และกลุ่มเกษตรกร การมาที่นี่จึงเหมาะกับผู้ที่ต้องการเก็บข้อมูลเกี่ยวกับการพัฒนาพื้นที่ตามแนวพระราชดำริ โดยเฉพาะการนำทรัพยากรน้ำและพื้นที่ธรรมชาติมาใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุดโดยไม่ทำลายสมดุลของระบบนิเวศ

 

การเดินทางไปโครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริสามารถเริ่มจากตัวเมืองชุมพร ใช้เส้นทางมุ่งหน้าไปทางถนนสายชุมพร-อ่าวทุ่งวัวแล่น เมื่อถึงบริเวณชลประทานจังหวัดชุมพรให้แยกขวา แล้วใช้เส้นทางเลียบคลองหัววัง-พนังตักไปจนถึงที่ทำการโครงการ อีกเส้นทางหนึ่งสามารถใช้เส้นทางผ่านศูนย์ราชการจังหวัดชุมพร ผ่านพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชุมพร แล้วต่อไปยังพื้นที่โครงการในตำบลบางลึก เส้นทางโดยรวมเหมาะกับรถยนต์ส่วนตัว รถเช่า หรือรถรับจ้างท้องถิ่น เพราะสามารถแวะสถานที่ใกล้เคียงได้สะดวก

 

ระยะทางจากตัวเมืองชุมพรถึงหนองใหญ่ไม่ไกลมาก จึงเหมาะกับการเที่ยวแบบครึ่งวันหรือจัดเป็นจุดเริ่มต้นของเส้นทางเที่ยวเมืองชุมพร หากมาในช่วงเช้า สามารถเดินชมสะพานไม้เคี่ยม ดูนก และเรียนรู้พื้นที่โครงการ จากนั้นต่อไปยังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชุมพร วัดสามแก้ว หรืออนุสาวรีย์ยุวชนทหาร หากมาในช่วงบ่าย สามารถใช้เวลาพักผ่อนริมอ่างเก็บน้ำ แล้วต่อไปชมพระอาทิตย์ตกบริเวณหาดทุ่งวัวแล่นหรือจุดชมวิวเขามัทรีตามแผนการเดินทางที่ต้องการ

 

ช่วงเวลาที่เหมาะที่สุดในการมาเที่ยวหนองใหญ่คือช่วงเช้าและช่วงบ่ายแก่ เพราะอากาศสบาย แสงสวย และเหมาะกับการเดินชมพื้นที่กลางแจ้ง ช่วงกลางวันยังสามารถเข้าชมได้ แต่ควรเตรียมหมวก ร่ม น้ำดื่ม และรองเท้าที่เดินสบาย หากมาดูนกควรเลือกช่วงที่ผู้คนไม่พลุกพล่านและรักษาระยะห่างจากนก ไม่ส่งเสียงดัง ไม่ขว้างอาหาร และไม่รบกวนพื้นที่ชายน้ำ เพราะระบบนิเวศจะสมบูรณ์ได้ต่อเมื่อผู้มาเยือนช่วยกันรักษาความสงบของพื้นที่

 

ผู้ที่ต้องการศึกษาดูงานอย่างเป็นทางการหรือให้มีวิทยากรบรรยายควรติดต่อล่วงหน้า เนื่องจากการเข้าศึกษาดูงานแบบกลุ่มมีรายละเอียดต่างจากการเที่ยวทั่วไป กิจกรรมลักษณะนี้เหมาะกับสถานศึกษา หน่วยงานราชการ กลุ่มเกษตรกร และองค์กรที่ต้องการเรียนรู้แนวพระราชดำริเรื่องน้ำและเศรษฐกิจพอเพียงอย่างเป็นระบบ การมาศึกษาดูงานจะได้ประโยชน์มากขึ้นเมื่อมีการเตรียมประเด็นคำถามล่วงหน้า เช่น ระบบแก้มลิงทำงานอย่างไร คลองหัววัง-พนังตักเชื่อมโยงกับเมืองชุมพรอย่างไร และพื้นที่เกษตรของโครงการช่วยถ่ายทอดความรู้สู่ชุมชนแบบใด

 

ข้อควรปฏิบัติเมื่อมาเที่ยวหนองใหญ่คือรักษาความสะอาด ไม่ทิ้งขยะลงน้ำ ไม่เก็บพืชหรือจับสัตว์ ไม่ให้อาหารสัตว์ในจุดที่ไม่ได้จัดไว้ ไม่ส่งเสียงดังในบริเวณดูนก และไม่ขับรถเร็วภายในพื้นที่โครงการ เนื่องจากหนองใหญ่เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้ พื้นที่ระบบนิเวศ และโครงการด้านการจัดการน้ำ ไม่ใช่พื้นที่ท่องเที่ยวเชิงบันเทิง ผู้มาเยือนควรเคารพกฎของพื้นที่และใช้สถานที่อย่างระมัดระวัง

 

จุดแข็งของหนองใหญ่เมื่อเทียบกับสถานที่ท่องเที่ยวทั่วไป คือทุกองค์ประกอบของพื้นที่มีเหตุผลรองรับ ทั้งอ่างเก็บน้ำที่เป็นแก้มลิง ไม้ยืนต้นที่ช่วยสร้างร่มเงา พื้นที่ชุ่มน้ำที่เป็นบ้านของนก แปลงเกษตรที่เป็นตัวอย่างเศรษฐกิจพอเพียง และเส้นทางเดินที่เปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าถึงความรู้กลางธรรมชาติ การมาเที่ยวหนองใหญ่จึงไม่ใช่เพียงการมาถ่ายรูปกับสะพานหรืออ่างเก็บน้ำ แต่เป็นการเรียนรู้ว่าการจัดการน้ำที่ดีสามารถสร้างประโยชน์ต่อเมือง ชุมชน เกษตรกรรม และธรรมชาติได้พร้อมกัน

 

เมื่อมองในภาพรวม โครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริคือสถานที่ที่อธิบายตัวตนของชุมพรได้ดีมาก จังหวัดชุมพรไม่ได้มีเพียงทะเล หาดทราย และเกาะ แต่ยังมีพื้นที่แก้มลิงขนาดใหญ่ที่เป็นบทเรียนสำคัญด้านการอยู่ร่วมกับน้ำและธรรมชาติ ผู้ที่มาเยือนจะได้เห็นทั้งพระราชดำริที่แก้ปัญหาจริง ความร่วมมือของชุมชน พื้นที่เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง และระบบนิเวศชุ่มน้ำที่ยังมีชีวิต หนองใหญ่จึงเป็นสถานที่ที่ควรแวะเมื่อมาเที่ยวชุมพร โดยเฉพาะผู้ที่ต้องการเข้าใจจังหวัดนี้ให้ลึกกว่าภาพจำของเมืองทางผ่านสู่ภาคใต้

 

 

ตอบ: ตั้งอยู่ในตำบลบางลึก อำเภอเมืองชุมพร จังหวัดชุมพร เป็นพื้นที่แก้มลิงและแหล่งเรียนรู้ขนาดใหญ่ของจังหวัดชุมพร

 

ตอบ: หนองใหญ่มีความสำคัญในฐานะโครงการแก้มลิงตามพระราชดำริ ใช้รับน้ำ เก็บน้ำ และระบายน้ำเพื่อช่วยลดปัญหาน้ำท่วมเมืองชุมพร พร้อมเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านน้ำ เกษตร และระบบนิเวศ

 

ตอบ: เปิดทุกวัน เวลา 08.00 - 16.30 น.

 

ตอบ: มีอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ สะพานไม้เคี่ยม พื้นที่ชุ่มน้ำ แหล่งดูนก เส้นทางเดินชมธรรมชาติ พื้นที่เกษตร แปลงเรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง และพื้นที่เกาะเลข 9

 

ตอบ: จากตัวเมืองชุมพรใช้ถนนสายชุมพร-อ่าวทุ่งวัวแล่น ถึงชลประทานจังหวัดชุมพรแล้วแยกขวา ใช้เส้นทางเลียบคลองหัววัง-พนังตักจนถึงที่ทำการโครงการ หรือเดินทางผ่านศูนย์ราชการจังหวัดชุมพรและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชุมพรเข้าสู่ตำบลบางลึก

 

ตอบ: เหมาะ เพราะริมอ่างเก็บน้ำเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ มีนกทุ่งและสิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิด ช่วงเช้าและช่วงเย็นเหมาะที่สุดสำหรับการสังเกตนก

 

ตอบ: สามารถติดต่อวิทยากรสำหรับศึกษาดูงานแบบกลุ่มได้ โดยต้องติดต่อล่วงหน้าและมีค่าบรรยาย 2,000 บาทต่อคณะ

 

ตอบ: สามารถเที่ยวร่วมกับพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชุมพร วัดสามแก้ว วัดนาทุ่ง อนุสาวรีย์ยุวชนทหาร หาดทุ่งวัวแล่น และจุดชมวิวเขามัทรีได้