หมู่บ้านคลองเรือ

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00 - 16.30 น.

 

หมู่บ้านคลองเรือ จังหวัดชุมพร เป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวเชิงนิเวศในหมู่ที่ 9 ตำบลปากทรง อำเภอพะโต๊ะ ตั้งอยู่ท่ามกลางผืนป่าดิบชื้นและภูมิประเทศต้นน้ำที่อุดมสมบูรณ์ จุดเด่นคือแนวคิด “คนอยู่-ป่ายัง” ที่ทำให้ชุมชนสามารถอยู่ร่วมกับป่า ฟื้นฟูพื้นที่ธรรมชาติ รักษาน้ำ รักษาป่า และสร้างรายได้จากการท่องเที่ยวเชิงนิเวศได้อย่างสมดุล ภายในชุมชนมีโฮมสเตย์ กิจกรรมเดินป่าศึกษาธรรมชาติ ล่องแพ เรียนรู้เกษตร 4 ชั้น ชมพันธุ์ไม้หายาก เช่น ดอกบัวผุด กระโถนพระราม กระโถนฤาษี และเป็นที่ตั้งของธนาคารต้นไม้สาขาแรกของประเทศไทย หมู่บ้านคลองเรือเคยได้รับรางวัลอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย Tourism Award ปี 2549 ประเภทแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศ และได้รับรางวัลด้านสิ่งแวดล้อมจาก PATA จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่ต้องการเรียนรู้การท่องเที่ยวชุมชนที่มีแก่นสารจริง ไม่ใช่เพียงการชมธรรมชาติแบบผ่านตา

 

หมู่บ้านคลองเรือ เป็นหนึ่งในต้นแบบสำคัญของการท่องเที่ยวเชิงนิเวศในจังหวัดชุมพร เพราะสถานที่แห่งนี้ไม่ได้มีคุณค่าเพียงจากทิวทัศน์ป่าเขา ลำธาร น้ำตก หรือโฮมสเตย์กลางธรรมชาติเท่านั้น แต่มีคุณค่าจากวิธีคิดของชุมชนที่พิสูจน์ให้เห็นว่าคนสามารถอยู่ร่วมกับป่าได้โดยไม่ทำลายป่า แนวคิด “คนอยู่-ป่ายัง” ทำให้บ้านคลองเรือกลายเป็นกรณีศึกษาที่มีชีวิต เป็นหมู่บ้านที่เคยผ่านปัญหาการบุกรุกป่า การทำกินบนพื้นที่ป่า และความเปราะบางของทรัพยากร แต่สามารถเปลี่ยนปัญหาเหล่านั้นให้กลายเป็นระบบจัดการชุมชนที่เข้มแข็ง มีขอบเขตพื้นที่ทำกิน มีขอบเขตป่าอนุรักษ์ มีข้อตกลงร่วมกัน และมีการใช้การท่องเที่ยวเป็นเครื่องมือสร้างรายได้เสริมพร้อมกับกระตุ้นให้คนในพื้นที่เห็นคุณค่าของป่าอย่างต่อเนื่อง

 

บ้านคลองเรือตั้งอยู่หมู่ที่ 9 ตำบลปากทรง อำเภอพะโต๊ะ จังหวัดชุมพร พื้นที่หมู่บ้านอยู่ในภูมิประเทศต้นน้ำ มีความสูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 220-260 เมตร รายล้อมด้วยพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ป่าสงวน พื้นที่ทำกิน และพื้นที่ป่าเสื่อมโทรมที่ได้รับการฟื้นฟู ลักษณะพื้นที่เช่นนี้ทำให้ชุมชนมีความสัมพันธ์กับธรรมชาติโดยตรง ป่าให้ความชุ่มชื้นและน้ำ ลำคลองหล่อเลี้ยงชีวิต เกษตรกรรมเป็นฐานเศรษฐกิจ และการท่องเที่ยวเชิงนิเวศเป็นช่องทางเสริมที่ทำให้คนภายนอกได้เข้ามาเรียนรู้โดยไม่ทำให้ชุมชนต้องละทิ้งรากฐานเดิมของตนเอง

 

ชื่อ “คลองเรือ” มาจากลำคลองในพื้นที่ที่มีลักษณะคล้ายลำเรือ จึงกลายเป็นชื่อของหมู่บ้าน เมื่อมองชื่อหมู่บ้านควบคู่กับสภาพภูมิประเทศ จะเห็นว่าคลองไม่ได้เป็นเพียงทางน้ำธรรมชาติ แต่เป็นหัวใจของพื้นที่ เพราะน้ำจากต้นน้ำช่วยหล่อเลี้ยงทั้งบ้านเรือน สวนเกษตร พื้นที่ป่า และกิจกรรมท่องเที่ยว การได้มาพักที่บ้านคลองเรือจึงเท่ากับได้เรียนรู้ระบบความสัมพันธ์ระหว่างป่า น้ำ คน และอาชีพในพื้นที่ต้นน้ำพะโต๊ะอย่างใกล้ชิด

 

ความเป็นมาของบ้านคลองเรือแบ่งออกได้หลายช่วง ก่อนปี พ.ศ. 2518 พื้นที่เดิมเป็นป่าสมบูรณ์ มีดินและน้ำอุดมสมบูรณ์ ต่อมามีผู้เข้าไปอาศัยและใช้พื้นที่ทำกิน รวมถึงการร่อนแร่ดีบุกและการทำเหมืองแบบชักจอบ ช่วงหลังจากนั้นมีประชาชนจากหลายภูมิภาคเข้ามาตั้งถิ่นฐาน ทำสวนกาแฟและใช้พื้นที่ป่ามากขึ้น จนเกิดความจำเป็นต้องหาวิธีจัดการพื้นที่อย่างเป็นระบบ ช่วงปี พ.ศ. 2536-2537 เกิดการพูดคุยเพื่อหาข้อตกลงร่วมกันระหว่างชาวบ้านและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง นำไปสู่การจัดขอบเขตพื้นที่ทำกินกับพื้นที่ป่า และเริ่มต้นแนวคิดคนอยู่-ป่ายังที่กลายเป็นฐานสำคัญของบ้านคลองเรือมาจนถึงปัจจุบัน

 

สิ่งที่ทำให้บ้านคลองเรือมีความโดดเด่นคือชุมชนไม่ได้เลือกทางใดทางหนึ่งระหว่าง “คนอยู่” กับ “ป่าอยู่” แต่เลือกสร้างระบบที่ทำให้สองสิ่งนี้ดำเนินไปพร้อมกัน ชาวบ้านตกลงกันว่าพื้นที่ป่าต้องคงอยู่ พื้นที่ทำกินต้องถูกกำหนดอย่างชัดเจน และการใช้ประโยชน์จากธรรมชาติต้องไม่เกินขอบเขตที่ทำให้ป่าเสียหาย วิธีคิดเช่นนี้ทำให้บ้านคลองเรือไม่ใช่ชุมชนที่อ้างคำว่าอนุรักษ์อย่างผิวเผิน แต่เป็นชุมชนที่มีกติกา มีประสบการณ์ และมีบทเรียนจริงจากการอยู่กับทรัพยากรธรรมชาติทุกวัน

 

การท่องเที่ยวของหมู่บ้านคลองเรือเริ่มมีบทบาทเด่นขึ้นจากการเข้ามาของคณะนักศึกษาที่ทำค่ายพัฒนาชนบทและเสนอแนวคิดให้ชุมชนจัดการท่องเที่ยวแบบโฮมสเตย์ ชาวบ้านจึงตั้งกลุ่มท่องเที่ยวบ้านพักโฮมสเตย์ขึ้น เพื่อสร้างรายได้เสริมและเป็นกลไกช่วยดูแลป่า การท่องเที่ยวที่นี่จึงไม่ได้เริ่มต้นจากการสร้างรีสอร์ทหรือสิ่งอำนวยความสะดวกขนาดใหญ่ แต่เริ่มจากการเปิดบ้าน เปิดวิถีชีวิต เปิดป่า และเปิดบทเรียนของชุมชนให้ผู้มาเยือนได้เรียนรู้บนฐานของความเรียบง่าย

 

โฮมสเตย์บ้านคลองเรือเป็นรูปแบบการพักกับชาวบ้านในชุมชน นักท่องเที่ยวจะได้สัมผัสบ้านพักแบบเรียบง่าย ได้กินอาหารพื้นบ้าน ได้ใช้ชีวิตใกล้ลำธาร ป่า และสวนเกษตร การพักที่นี่จึงไม่ควรคาดหวังความสะดวกแบบโรงแรมในเมือง แต่ควรมองเป็นการเข้ามาเรียนรู้ชีวิตในหมู่บ้านต้นน้ำ บรรยากาศโดยรวมสงบ เรียบง่าย และเป็นธรรมชาติ ชุมชนเคยมีข้อจำกัดด้านไฟฟ้าและน้ำประปาแบบเมือง แต่ก็ใช้พลังงานแสงอาทิตย์และประปาภูเขาเข้ามาช่วยจัดการชีวิตประจำวัน ทำให้ผู้มาเยือนได้เห็นการพึ่งพาธรรมชาติและเทคโนโลยีที่เหมาะสมในบริบทชุมชน

 

กิจกรรมสำคัญของบ้านคลองเรือมีหลายรูปแบบ เริ่มจากการเดินป่าศึกษาธรรมชาติ ซึ่งเหมาะกับผู้ที่ต้องการเรียนรู้ป่าดิบชื้นและพันธุ์ไม้หายาก พื้นที่นี้มีพืชสำคัญ เช่น ดอกบัวผุด กระโถนพระราม กระโถนฤาษี ไผ่เฉียงรุนหรือไผ่ยักษ์ รวมถึงพรรณไม้ป่า เฟิร์น กล้วยไม้ และพืชสมุนไพรที่พบได้ในสภาพแวดล้อมป่าต้นน้ำ นอกจากนี้ยังมีสัตว์ป่าหายากและสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น เช่น จักจั่นงวง ตัวนิ่ม และสัตว์ป่าอื่น ๆ ที่สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศ

 

อีกกิจกรรมที่เป็นภาพจำของบ้านคลองเรือคือการล่องแพไม้ไผ่ในลำน้ำและลำห้วยภายในชุมชน การล่องแพไม่ได้เป็นเพียงกิจกรรมสนุก แต่เป็นวิธีสัมผัสป่าและน้ำอย่างนุ่มนวล นักท่องเที่ยวจะได้ค่อย ๆ เคลื่อนไปตามสายน้ำ ผ่านร่มเงาไม้ เห็นความใสเย็นของลำธาร และเข้าใจว่าทำไมชุมชนจึงให้ความสำคัญกับการรักษาป่าต้นน้ำ การล่องแพควรทำตามคำแนะนำของคนในพื้นที่ ไม่ลงเล่นน้ำในจุดที่ไม่ปลอดภัย และไม่ทิ้งขยะหรือสิ่งแปลกปลอมลงในลำคลอง

 

น้ำตกเหวตาจันทร์และน้ำตกเหวพลูหนังเป็นแหล่งธรรมชาติสำคัญที่เชื่อมโยงกับหมู่บ้านคลองเรือ โดยเส้นทางไปน้ำตกเหวตาจันทร์ต้องเดินเท้าผ่านสวนยางและป่าธรรมชาติประมาณ 1 กิโลเมตร ระหว่างทางจะได้เห็นพืชธรรมชาติ พืชสมุนไพร และสิ่งมีชีวิตในป่าที่สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ ส่วนแหล่งน้ำตกอีกแห่งอย่างเหวพลูหนังอยู่ไม่ไกลกันและสามารถจัดเที่ยวร่วมกันได้ภายในวันเดียว การเดินเส้นทางน้ำตกควรมีชาวบ้านหรือผู้รู้พื้นที่นำทาง เพราะพื้นที่เป็นป่าธรรมชาติและสภาพทางอาจเปลี่ยนตามฤดูกาล

 

บ้านคลองเรือยังโดดเด่นเรื่อง เกษตร 4 ชั้น ซึ่งเป็นการจัดระบบพื้นที่ทำกินให้ใกล้เคียงธรรมชาติ โดยปลูกพืชตามระดับความสูงและการใช้ประโยชน์ ชั้นบนเป็นไม้สูงและไม้เศรษฐกิจ เช่น สะตอ หมาก ทุเรียนบ้าน หรือไม้ใช้สอย ชั้นกลางเป็นไม้ผล เช่น มังคุด ลองกอง ชั้นล่างเป็นพืชผักและผักป่า เช่น พริก มะเขือ ผักเหลียง ผักกินใบ ส่วนชั้นใต้ดินเป็นพืชหัว เช่น ข่า ขมิ้น และกลอย วิธีนี้ทำให้พื้นที่จำกัดถูกใช้ประโยชน์ได้เต็มที่ ลดการใช้สารเคมี เพิ่มอาหารในครัวเรือน สร้างรายได้หลายทาง และทำให้พื้นที่เกษตรค่อย ๆ มีลักษณะใกล้ป่าธรรมชาติมากขึ้น

 

เกษตร 4 ชั้นไม่ใช่เพียงเทคนิคการปลูกพืช แต่เป็นวิธีคิดเรื่องความมั่นคงของชีวิต ชาวบ้านคลองเรือเปลี่ยนจากการพึ่งพาพืชเชิงเดี่ยวไปสู่สวนสมรมที่มีพืชหลายระดับ มีของกิน มีของขาย มีไม้ใช้สอย และมีระบบร่มเงาที่ช่วยฟื้นระบบนิเวศในพื้นที่ทำกิน วิธีคิดนี้ทำให้ชุมชนไม่ต้องขยายพื้นที่บุกรุกป่าเพิ่ม เพราะใช้พื้นที่เดิมได้คุ้มค่าและมีรายได้ต่อเนื่องตลอดปี การมาเรียนรู้เกษตร 4 ชั้นที่บ้านคลองเรือจึงเหมาะทั้งกับนักท่องเที่ยวทั่วไป เกษตรกร นักศึกษา และผู้ที่สนใจเศรษฐกิจพอเพียง

 

อีกจุดสำคัญของบ้านคลองเรือคือการเป็นที่ตั้งของ ธนาคารต้นไม้สาขาแรกของประเทศไทย ชุมชนเริ่มพูดคุยเรื่องธนาคารต้นไม้ในปี พ.ศ. 2549 และจัดตั้งเป็นธนาคารต้นไม้สาขาแรกในปีถัดมา แนวคิดนี้ส่งเสริมให้ชาวบ้านปลูกและดูแลต้นไม้หลากหลายชนิดในที่ดินทำกินของตนเอง จัดทำทะเบียนต้นไม้ ประเมินมูลค่าต้นไม้ที่ยังมีชีวิต และมองต้นไม้เป็นทรัพย์ที่ต้องดูแลระยะยาว ธนาคารต้นไม้จึงเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้ต้นไม้ไม่ถูกมองเป็นเพียงไม้ตัดขาย แต่เป็นทุนชีวิต ทุนสิ่งแวดล้อม และทุนเศรษฐกิจของชุมชน

 

บ้านคลองเรือเป็นชุมชนที่เกิดจากผู้คนหลากหลายถิ่นฐาน มีสมาชิกจากหลายภูมิภาคเข้ามาตั้งรกราก แต่สามารถสร้างความเป็นชุมชนเดียวกันได้ด้วยกติกา ความไว้วางใจ และการพึ่งพาอาศัยกัน วิถีชีวิตในหมู่บ้านมีความเรียบง่ายและอบอุ่น บ้านเรือนหลายหลังมีบรรยากาศเปิดกว้าง ผู้คนช่วยเหลือกันในกิจกรรมชุมชน มีการลงแขกทำไร่ทำสวน และมีวัฒนธรรมที่ผสมผสานจากหลายภูมิภาค สิ่งเหล่านี้ทำให้บ้านคลองเรือมีเสน่ห์ในฐานะชุมชนจริง ไม่ใช่ฉากท่องเที่ยวที่ถูกจัดขึ้นเพียงเพื่อรองรับนักท่องเที่ยว

 

ความสำเร็จของบ้านคลองเรือได้รับการยอมรับจากหลายหน่วยงาน ทั้งรางวัลอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย Tourism Award ปี 2549 ประเภทแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศ รางวัลด้านสิ่งแวดล้อมของ PATA และรางวัลด้านการอนุรักษ์อื่น ๆ ความสำคัญของรางวัลเหล่านี้ไม่ได้อยู่ที่ชื่อรางวัลเท่านั้น แต่อยู่ที่การยืนยันว่าชุมชนเล็ก ๆ ในป่าต้นน้ำสามารถสร้างรูปแบบการท่องเที่ยวที่ดูแลทั้งคนและธรรมชาติได้จริง บ้านคลองเรือจึงเป็นหนึ่งในหมู่บ้านที่ควรศึกษาเมื่อต้องการเข้าใจการท่องเที่ยวชุมชนที่มีระบบคิดชัดเจน

 

การเดินทาง ไปหมู่บ้านคลองเรือควรวางแผนล่วงหน้า เพราะพื้นที่อยู่ในตำบลปากทรง อำเภอพะโต๊ะ เส้นทางหลักใช้ถนนสายปากทรง-บ้านนา ซึ่งแยกจากทางหลวงหมายเลข 4006 สายราชกรูด-หลังสวน จากนั้นเมื่อถึงทางแยกให้เลี้ยวขวาไปตามถนนสายบ้านห้างแก-คลองเรือ เส้นทางเป็นถนนลาดยางสลับถนนลูกรังและถนนคอนกรีต ระยะทางช่วงเข้าสู่บ้านคลองเรือประมาณ 11 กิโลเมตร ผู้ที่ไม่คุ้นเส้นทางควรใช้รถที่เหมาะกับถนนชนบท ตรวจสภาพอากาศ และติดต่อชุมชนก่อนเดินทาง โดยเฉพาะหากต้องการพักโฮมสเตย์หรือทำกิจกรรมเดินป่าและล่องแพ

 

ช่วงเวลาที่เหมาะสำหรับการเที่ยวบ้านคลองเรือขึ้นอยู่กับกิจกรรมที่ต้องการ หากต้องการชมป่า ลำธาร และน้ำตก ควรเลือกช่วงที่สภาพอากาศปลอดภัยและมีคนในพื้นที่นำทาง หากต้องการพักโฮมสเตย์และเรียนรู้วิถีชุมชน สามารถวางแผนได้ตลอดปีโดยติดต่อชุมชนล่วงหน้า ช่วงฝนตกชุกควรระวังเส้นทางลื่น น้ำหลาก และการเดินป่าที่มีความเสี่ยงมากขึ้น ส่วนช่วงอากาศเย็นหรือหลังฝนใหม่ ๆ มักให้บรรยากาศสดชื่น เหมาะกับการถ่ายภาพและเรียนรู้ธรรมชาติ

 

ผู้มาเยือนควรเตรียมตัวให้เหมาะกับการท่องเที่ยวเชิงนิเวศจริง ๆ ควรสวมรองเท้าที่เดินป่าได้ เตรียมเสื้อผ้าที่แห้งง่าย น้ำดื่ม ของใช้ส่วนตัว ยาประจำตัว ไฟฉาย และถุงเก็บขยะส่วนตัว ไม่ควรใช้เสียงดัง ไม่ควรเก็บพันธุ์ไม้หรือของป่า ไม่ควรให้อาหารสัตว์ ไม่ควรเข้าเขตป่าลึกโดยไม่มีคนนำทาง และควรเคารพกติกาของชุมชนทุกประการ การมาเที่ยวบ้านคลองเรือที่ดีคือการทำตัวเป็นผู้เรียนรู้ ไม่ใช่ผู้บริโภคธรรมชาติ

 

หากจัดเส้นทางเที่ยวในอำเภอพะโต๊ะ บ้านคลองเรือสามารถเชื่อมกับสถานที่ใกล้เคียงได้หลายแห่ง เช่น น้ำตกเหวตาจันทร์ น้ำตกเหวพลูหนัง น้ำตกพ่อตาหินช้าง เขานมสาว หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำพะโต๊ะ และเส้นทางล่องแพพะโต๊ะ หากมีเวลาหนึ่งคืนควรพักโฮมสเตย์เพื่อสัมผัสวิถีชุมชนให้ลึกขึ้น แต่หากมีเวลาเพียงวันเดียวควรเลือกกิจกรรมให้เหมาะสม ไม่ควรอัดหลายจุดจนไม่มีเวลาเรียนรู้แก่นของพื้นที่

 

เมื่อมองในภาพรวม หมู่บ้านคลองเรือคือสถานที่ที่ช่วยให้เข้าใจจังหวัดชุมพรในมิติที่ลึกกว่าภาพจำของทะเล เกาะ และของฝากริมทาง ที่นี่คือชุมชนต้นน้ำที่ใช้ป่าเป็นฐานชีวิต ใช้กติกาเป็นเครื่องมืออยู่ร่วมกัน ใช้เกษตร 4 ชั้นเป็นทางรอดทางเศรษฐกิจ ใช้ธนาคารต้นไม้เป็นแนวทางสร้างคุณค่าระยะยาว และใช้การท่องเที่ยวเชิงนิเวศเป็นสะพานเชื่อมคนภายนอกกับบทเรียนของชุมชน การมาเยือนบ้านคลองเรือจึงไม่ใช่เพียงการพักโฮมสเตย์หรือล่องแพ แต่เป็นการเรียนรู้ว่าความยั่งยืนเกิดขึ้นได้จริงเมื่อคนในพื้นที่เข้าใจคุณค่าของป่าและเลือกดูแลป่าไปพร้อมกับการดูแลชีวิตของตนเอง

 

 

ตอบ: หมู่บ้านคลองเรือตั้งอยู่หมู่ที่ 9 ตำบลปากทรง อำเภอพะโต๊ะ จังหวัดชุมพร เป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวเชิงนิเวศและโฮมสเตย์กลางพื้นที่ป่าต้นน้ำ

 

ตอบ: เปิดทุกวัน เวลา 08.00 - 16.30 น. แต่ควรติดต่อชุมชนล่วงหน้าหากต้องการพักโฮมสเตย์ เดินป่า ล่องแพ หรือทำกิจกรรมกับชาวบ้าน

 

ตอบ: จุดเด่นคือแนวคิดคนอยู่-ป่ายัง โฮมสเตย์ชุมชน เดินป่าศึกษาธรรมชาติ ล่องแพไม้ไผ่ เกษตร 4 ชั้น ธนาคารต้นไม้สาขาแรกของประเทศไทย และการจัดการทรัพยากรโดยชุมชน

 

ตอบ: หมู่บ้านคลองเรือเคยได้รับรางวัลอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย Tourism Award ปี 2549 ประเภทแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศ และได้รับรางวัลด้านสิ่งแวดล้อมจาก PATA

 

ตอบ: มีกิจกรรมพักโฮมสเตย์ เดินป่าศึกษาธรรมชาติ ล่องแพไม้ไผ่ ดูนก ชมพรรณไม้หายาก เรียนรู้เกษตร 4 ชั้น เรียนรู้ธนาคารต้นไม้ และศึกษาวิถีชีวิตชุมชน

 

ตอบ: ใช้ถนนสายปากทรง-บ้านนา แยกจากทางหลวงหมายเลข 4006 สายราชกรูด-หลังสวน จากนั้นเลี้ยวขวาเข้าถนนสายบ้านห้างแก-คลองเรือ ระยะทางประมาณ 11 กิโลเมตร

 

ตอบ: ควรติดต่อชุมชนล่วงหน้า เตรียมรองเท้าเดินป่า เสื้อผ้าแห้งง่าย ยาประจำตัว ไฟฉาย ถุงเก็บขยะส่วนตัว และควรทำกิจกรรมธรรมชาติพร้อมผู้นำทางจากชุมชน

 

ตอบ: สามารถเที่ยวร่วมกับน้ำตกเหวตาจันทร์ น้ำตกเหวพลูหนัง น้ำตกพ่อตาหินช้าง หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำพะโต๊ะ เขานมสาว และเส้นทางล่องแพพะโต๊ะได้