แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือย

วันเปิดทำการ: ทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00 – 17.00 น.

 

แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือย จังหวัดยโสธร เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์และศาสนสถานสำคัญของอำเภอคำเขื่อนแก้ว มีทั้งวัดสงเปือย พระพุทธรูปใหญ่ เจดีย์บรรจุดินจากสังเวชนียสถาน 4 ตำบล รอยพระพุทธบาทจำลอง พิพิธภัณฑ์ของโบราณ และซากเมืองโบราณดงเมืองเตยที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมเจนละ ทวารวดี และขอมยุคต้น เปิดให้เข้าชมทุกวัน ไม่เสียค่าเข้าชม เหมาะสำหรับผู้สนใจโบราณคดี ประวัติศาสตร์อีสาน ศาสนสถาน และเส้นทางท่องเที่ยววัฒนธรรมยโสธร

 

แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือย จังหวัดยโสธร เป็นพื้นที่ประวัติศาสตร์ที่รวมร่องรอยความศรัทธา พุทธศิลป์ โบราณคดี และภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนลุ่มน้ำชีไว้ในพื้นที่เดียวกัน ตั้งอยู่ที่ตำบลสงเปือย อำเภอคำเขื่อนแก้ว จังหวัดยโสธร ห่างจากตัวเมืองยโสธรประมาณ 25 กิโลเมตร ตามเส้นทางยโสธร – คำเขื่อนแก้ว – อุบลราชธานี หรือทางหลวงหมายเลข 23 จากนั้นมีทางแยกเข้าสู่บ้านสงเปือยและพื้นที่โบราณสถาน จุดเด่นของสถานที่แห่งนี้คือไม่ได้มีเพียงโบราณสถานเดี่ยวให้ชม แต่เป็นกลุ่มแหล่งเรียนรู้ที่ประกอบด้วยวัดสงเปือย พระพุทธรูปใหญ่ เจดีย์สำคัญ รอยพระพุทธบาทจำลอง พิพิธภัณฑ์ของโบราณ และซากเมืองโบราณดงเมืองเตยซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญของชุมชนโบราณในภาคอีสานตอนล่าง

 

การมาเยือนบ้านสงเปือยจึงเป็นการเดินทางเข้าสู่พื้นที่ที่มีชั้นประวัติศาสตร์หลายระดับ ตั้งแต่ความศรัทธาในพุทธศาสนาของชาวบ้านในปัจจุบัน ไปจนถึงหลักฐานศาสนสถานโบราณที่สัมพันธ์กับศาสนาพราหมณ์ฮินดูในลัทธิไศวนิกาย และร่องรอยชุมชนที่มีพัฒนาการต่อเนื่องในบริเวณลุ่มแม่น้ำชี สิ่งที่ทำให้แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือยมีคุณค่าสูงคือการเชื่อมกันระหว่างสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของชุมชนกับพื้นที่โบราณคดีขนาดใหญ่ ผู้มาเยือนสามารถเริ่มจากการไหว้พระภายในวัดสงเปือย ชมพระพุทธรูปใหญ่และรอยพระพุทธบาทจำลอง แล้วต่อด้วยพิพิธภัณฑ์ของโบราณและซากเมืองโบราณดงเมืองเตย ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากชุมชน

 

วัดสงเปือยเป็นศูนย์กลางทางศรัทธาของชุมชนบ้านสงเปือยมายาวนาน ภายในวัดมีพระพุทธรูปใหญ่เป็นพระประธานในอุโบสถ มีขนาดหน้าตักกว้างประมาณ 3 เมตร สูงประมาณ 8 เมตร สร้างด้วยอิฐและปูน มีอายุไม่น้อยกว่า 200 ปี พระพุทธรูปองค์นี้เป็นที่สักการะของประชาชนในท้องถิ่น และเป็นจุดแรกที่ผู้มาเยือนควรเข้าไปกราบไหว้เพื่อเริ่มต้นการเดินชมพื้นที่โดยรอบ ความสำคัญของพระพุทธรูปใหญ่ไม่ได้อยู่เพียงขนาดขององค์พระ แต่ยังอยู่ที่บทบาทในฐานะหลักยึดเหนี่ยวจิตใจของชุมชน เป็นพระประธานที่เชื่อมกิจกรรมทางศาสนา งานบุญ และความทรงจำของคนในพื้นที่เข้าด้วยกัน

 

ถัดจากพระพุทธรูปใหญ่ อีกหนึ่งปูชนียสถานสำคัญคือเจดีย์บรรจุดินจากสังเวชนียสถาน 4 ตำบล เดิมเป็นเจดีย์เก่าอายุประมาณ 200 ปีขึ้นไป และได้รับการต่อเติมขึ้นใหม่ในปี พ.ศ. 2498 โดยเงินทุนของจอมพลแปลก พิบูลสงคราม พระปลัดเขียน อัมมาพันธ์ ได้นำดินจากสังเวชนียสถาน 4 ตำบลในประเทศอินเดียมาบรรจุไว้ ได้แก่ สถานที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงปฐมเทศนา และปรินิพพาน เจดีย์องค์นี้จึงมีความหมายลึกกว่าการเป็นสิ่งก่อสร้างภายในวัด เพราะเป็นสัญลักษณ์ของการเชื่อมโยงชุมชนบ้านสงเปือยกับพุทธประวัติและสถานที่สำคัญทางพระพุทธศาสนาในระดับสากล

 

รอยพระพุทธบาทจำลองภายในวัดสงเปือยเป็นอีกจุดที่มีความสำคัญทางศรัทธา จัดสร้างโดยจอมพลแปลก พิบูลสงครามและท่านผู้หญิง ในวันสงกรานต์ของทุกปี ประชาชนในท้องถิ่นจะมาสรงน้ำรอยพระพุทธบาทจำลองกันเป็นจำนวนมาก ประเพณีนี้ทำให้พื้นที่วัดสงเปือยมีชีวิตในมิติของพิธีกรรมประจำปี ไม่ใช่เพียงสถานที่เก็บรักษาโบราณวัตถุหรือศาสนสถานเท่านั้น แต่ยังเป็นพื้นที่ที่คนในชุมชนใช้ประกอบกิจกรรมทางศาสนา ทำบุญ สรงน้ำ ขอพร และรักษาความต่อเนื่องของประเพณีท้องถิ่น

 

พิพิธภัณฑ์ของโบราณบ้านสงเปือยเป็นส่วนสำคัญที่ช่วยให้ผู้มาเยือนเข้าใจประวัติศาสตร์ของพื้นที่ได้ชัดเจนขึ้น ภายในเป็นสถานที่รวบรวมของโบราณที่เก็บและขุดพบจากดงเมืองเตย เมืองเก่าสมัยขอม สิ่งของสำคัญที่กล่าวถึงในข้อมูลท้องถิ่น ได้แก่ เตียงบรรทมเจ้าเมืองที่ทำจากศิลา และศิลาจารึกที่สันนิษฐานว่าเป็นอักษรขอมโบราณ พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างวัดสงเปือยกับเมืองโบราณดงเมืองเตย เพราะช่วยอธิบายว่าชิ้นส่วนโบราณวัตถุที่พบในพื้นที่ไม่ได้เป็นวัตถุแยกเดี่ยว แต่เป็นหลักฐานของชุมชนโบราณที่เคยมีระบบความเชื่อ การปกครอง และศาสนสถานสำคัญมาก่อน

 

ซากเมืองโบราณดงเมืองเตยอยู่ทางทิศใต้ของหมู่บ้านสงเปือย ห่างจากหมู่บ้านประมาณ 1 กิโลเมตร และห่างจากตัวอำเภอคำเขื่อนแก้วประมาณ 7 กิโลเมตร พื้นที่แห่งนี้เป็นเมืองโบราณบนเนินดินรูปร่างค่อนข้างรี มีคูน้ำและคันดินล้อมรอบ ความยาวตามแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ – ตะวันตกเฉียงใต้ประมาณ 650 เมตร และความกว้างตามแนวทิศตะวันตกเฉียงเหนือ – ตะวันออกเฉียงใต้ประมาณ 450 – 540 เมตร คูเมืองกว้างเฉลี่ยประมาณ 100 เมตร ปัจจุบันคูเมืองหลายส่วนตื้นเขินหรือเปลี่ยนสภาพไปตามการใช้ประโยชน์ของพื้นที่ แต่ยังคงมีร่องรอยให้เห็นในบางจุด เช่น หนองปู่ตา หนองอีตู้ และหนองฝักหนาม

 

ดงเมืองเตยเป็นชุมชนโบราณที่มีความสำคัญมากในลุ่มแม่น้ำชีตอนปลาย หลักฐานโบราณคดีชี้ให้เห็นว่าพื้นที่นี้มีการอยู่อาศัยสืบเนื่องมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย มีอายุทางโบราณคดีตั้งแต่ประมาณ 2,500 ปีมาแล้ว ต่อเนื่องถึงพุทธศตวรรษที่ 22 พบเศษภาชนะดินเผาแบบทุ่งกุลาร้องไห้ เศษภาชนะดินเผาสมัยทวารวดีและเขมร ตะกรันเหล็ก เครื่องมือ และร่องรอยการใช้พื้นที่ในหลายสมัย หลักฐานเหล่านี้ทำให้ดงเมืองเตยเป็นแหล่งเรียนรู้ที่แสดงพัฒนาการของชุมชนจากสังคมเกษตรกรรม ไปสู่ชุมชนที่มีศาสนสถานและความสัมพันธ์กับเครือข่ายวัฒนธรรมขนาดใหญ่ในภูมิภาค

 

ลักษณะของเมืองโบราณดงเมืองเตยสะท้อนความเข้าใจเรื่องภูมิประเทศและการจัดการน้ำของชุมชนโบราณ เมืองตั้งอยู่บนพื้นที่ลานตะพักลำน้ำระดับต่ำ ใกล้แม่น้ำชี ลำชีหลง หนองฝักหนาม และแหล่งน้ำธรรมชาติหลายแห่ง พื้นที่โดยรอบเหมาะกับการทำนาและการเพาะปลูก ทำให้ชุมชนโบราณสามารถตั้งถิ่นฐานและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โครงสร้างเมืองที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบไม่เพียงช่วยกำหนดขอบเขตชุมชน แต่ยังสัมพันธ์กับการป้องกันน้ำ การใช้ประโยชน์ทรัพยากร และความหมายเชิงพิธีกรรมของพื้นที่ศาสนสถาน

 

โบราณสถานดงเมืองเตยมีร่องรอยอาคารก่ออิฐและหินทรายที่สร้างขึ้นในลักษณะศาสนสถาน ตัวอาคารสำคัญมีลักษณะเป็นเจดีย์หรือฐานศาสนสถานก่ออิฐไม่สอปูน ทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า สูงประมาณ 1.7 เมตร มีฐานเขียง 2 ชั้น มีบันไดทางขึ้นด้านทิศตะวันออก และมีอัฒจรรย์ก่อด้วยอิฐอยู่ด้านหน้า ถัดออกไปเป็นทางเดินด้านหน้าความยาวประมาณ 28 เมตร รอบองค์เจดีย์มีลักษณะเป็นลานอิฐ พื้นที่นี้จึงเป็นหลักฐานสำคัญของงานก่อสร้างในยุคต้นของอิทธิพลวัฒนธรรมอินเดียแบบคุปตะและหลังคุปตะ ซึ่งแพร่เข้ามาในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ผ่านเครือข่ายศาสนาและการเมืองโบราณ

 

จารึกดงเมืองเตยเป็นหลักฐานสำคัญที่ทำให้พื้นที่นี้มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์สูงยิ่งขึ้น จารึกดังกล่าวเป็นแผ่นหินทรายมีอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 ข้อความในจารึกกล่าวถึงบุคคลชั้นผู้นำและการสร้างลิงคโลกที่เคารพบูชา สอดคล้องกับลักษณะศาสนสถานในศาสนาพราหมณ์ที่นับถือพระศิวะ หลักฐานนี้เชื่อมดงเมืองเตยเข้ากับโลกวัฒนธรรมเจนละและขอมยุคต้น ทำให้เห็นว่าพื้นที่บ้านสงเปือยไม่ได้เป็นชุมชนเกษตรกรรมโดดเดี่ยว แต่เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายเมืองและศาสนสถานที่มีความสัมพันธ์กับอำนาจทางวัฒนธรรมในลุ่มแม่น้ำมูลและลุ่มแม่น้ำชี

 

ชื่อเมืองโบราณที่สัมพันธ์กับดงเมืองเตยคือ “ศังขะปุระ” หรือชื่อในกลุ่มข้อมูลโบราณคดีที่เกี่ยวข้องกับดงเมืองเตย ดงเมืองเตย เมืองโบราณดงเมืองเตย ดอนเมืองเตย และศังขปุระ ชื่อเหล่านี้สะท้อนการรับรู้ของนักวิชาการและชุมชนต่อพื้นที่เดียวกันในหลายมิติ ทั้งในฐานะเมืองโบราณ ศาสนสถาน พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ และส่วนหนึ่งของความทรงจำท้องถิ่น ความสัมพันธ์ของดงเมืองเตยกับวัฒนธรรมเจนละ ทำให้พื้นที่นี้เป็นหลักฐานสำคัญของการแพร่อิทธิพลทางศาสนา การเมือง และศิลปกรรมจากโลกขอมเข้ามาสู่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11 – 13

 

แม้โบราณสถานดงเมืองเตยในปัจจุบันจะชำรุดไปมากตามกาลเวลา แต่ยังคงเห็นเค้าโครงเดิมของเมืองโบราณ ซากวัด สระน้ำ กำแพงเมือง คูเมือง และพื้นที่ศาสนสถานได้อย่างมีความหมาย การที่โบราณสถานยังคงอยู่ท่ามกลางป่าโปร่ง สำนักสงฆ์ พื้นที่เกษตรกรรม และชุมชน ทำให้ผู้มาเยือนได้สัมผัสลักษณะของแหล่งโบราณคดีที่ยังอยู่ร่วมกับภูมิทัศน์ปัจจุบัน ไม่ใช่เพียงซากอิฐหรือก้อนหิน แต่เป็นพื้นที่ที่มีความสัมพันธ์กับวิถีชุมชน ความเชื่อท้องถิ่น และการอนุรักษ์ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

 

ในด้านการท่องเที่ยว แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือยเหมาะกับการจัดเส้นทางแบบครึ่งวันหรือเต็มวัน โดยเริ่มจากวัดสงเปือยเพื่อกราบพระพุทธรูปใหญ่ ชมเจดีย์บรรจุดินจากสังเวชนียสถานและรอยพระพุทธบาทจำลอง จากนั้นแวะพิพิธภัณฑ์ของโบราณเพื่อทำความเข้าใจโบราณวัตถุและเรื่องราวของดงเมืองเตย แล้วเดินทางต่อไปยังซากเมืองโบราณดงเมืองเตยเพื่อชมผังเมือง คูน้ำคันดิน และซากศาสนสถาน การจัดลำดับเช่นนี้ช่วยให้เข้าใจพื้นที่จากศรัทธาปัจจุบัน ย้อนกลับไปสู่รากฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีของชุมชน

 

บรรยากาศของบ้านสงเปือยมีความเรียบง่ายแบบชนบทอีสาน เส้นทางเข้าสู่พื้นที่ผ่านชุมชน ทุ่งนา พื้นที่เกษตรกรรม และถนนท้องถิ่น ผู้มาเยือนควรใช้เวลาเดินชมอย่างช้า ๆ เพราะคุณค่าของสถานที่ไม่ได้อยู่ที่ความใหญ่โตหรือความสมบูรณ์แบบของสิ่งก่อสร้างเท่านั้น แต่อยู่ที่รายละเอียดของพื้นที่ เช่น รูปทรงเนินดิน คูเมืองที่ยังเหลือเค้าโครง ซากอิฐโบราณ ตำแหน่งสระน้ำ ร่องรอยศาสนสถาน และการอยู่ร่วมกันระหว่างวัด ชุมชน และแหล่งโบราณคดี ช่วงเช้าและช่วงบ่ายแก่เหมาะกับการเดินชมมากที่สุด เพราะอากาศไม่ร้อนเกินไปและถ่ายภาพภูมิทัศน์ได้สวย

 

สิ่งที่ควรคำนึงเมื่อไปเยือนแหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือยคือการเคารพทั้งสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และโบราณสถาน ผู้เข้าชมควรแต่งกายสุภาพเมื่อเข้าเขตวัด ไม่ปีนป่ายซากโบราณสถาน ไม่เคลื่อนย้ายก้อนอิฐ หิน ใบเสมา หรือชิ้นส่วนโบราณวัตถุ ไม่ขีดเขียนบนสิ่งก่อสร้าง และไม่ทิ้งขยะในพื้นที่ การเที่ยวในลักษณะนี้ช่วยให้แหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ยังคงอยู่ในสภาพเหมาะสมสำหรับคนรุ่นต่อไป และช่วยสนับสนุนชุมชนท้องถิ่นให้เกิดความภาคภูมิใจในการรักษามรดกวัฒนธรรมของตนเอง

 

การเดินทาง จากตัวเมืองยโสธรใช้ทางหลวงหมายเลข 23 เส้นทางยโสธร – คำเขื่อนแก้ว – อุบลราชธานี มุ่งหน้าไปทางอำเภอคำเขื่อนแก้ว ระยะทางประมาณ 20 – 25 กิโลเมตร จากนั้นเลี้ยวเข้าสู่บ้านสงเปือยตามป้ายบอกทางอีกประมาณ 6.7 – 10 กิโลเมตร เส้นทางเหมาะสำหรับรถยนต์ส่วนตัว รถเช่า หรือรถรับจ้างท้องถิ่น หากต้องการเดินชมทั้งวัดสงเปือย พิพิธภัณฑ์ของโบราณ และดงเมืองเตย ควรเผื่อเวลาอย่างน้อย 2 – 3 ชั่วโมง เพื่อให้สามารถชมจุดสำคัญได้ครบและไม่เร่งรีบ

 

การเดินทางมาที่บ้านสงเปือยยังสามารถเชื่อมต่อกับแหล่งท่องเที่ยวอื่นของจังหวัดยโสธรได้สะดวก เช่น พระธาตุก่องข้าวน้อย วัดมหาธาตุ วิมานพญาแถน พิพิธภัณฑ์พญาคันคาก และชุมชนเก่าบ้านสิงห์ท่า หากเดินทางต่อไปในเส้นทางคำเขื่อนแก้ว ยังสามารถแวะชมวัดและชุมชนท้องถิ่นในอำเภอใกล้เคียงได้อีกหลายแห่ง แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือยจึงเหมาะกับการเป็นจุดหมายหลักของทริปประวัติศาสตร์ยโสธร หรือเป็นหนึ่งในเส้นทางเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่ช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจจังหวัดยโสธรได้ลึกกว่าการเที่ยวเฉพาะตัวเมือง

 

โดยสรุป แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือยเป็นพื้นที่ที่มีองค์ประกอบครบทั้งศรัทธา ประวัติศาสตร์ โบราณคดี พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น และภูมิทัศน์ชุมชน พระพุทธรูปใหญ่และรอยพระพุทธบาทจำลองสะท้อนความศรัทธาของชาวบ้าน เจดีย์บรรจุดินจากสังเวชนียสถาน 4 ตำบลเชื่อมชุมชนกับพุทธประวัติ พิพิธภัณฑ์ของโบราณช่วยเล่าเรื่องวัตถุหลักฐาน ส่วนดงเมืองเตยแสดงร่องรอยเมืองโบราณและศาสนสถานที่สัมพันธ์กับเจนละ ทวารวดี และขอมยุคต้น สถานที่แห่งนี้จึงเป็นหนึ่งในจุดหมายสำคัญของจังหวัดยโสธรสำหรับผู้ที่ต้องการเรียนรู้ประวัติศาสตร์อีสานอย่างลึกซึ้งและครบถ้วนในพื้นที่เดียว

 

 

ตอบ: แหล่งโบราณสถานบ้านสงเปือยตั้งอยู่ที่บ้านสงเปือย ตำบลสงเปือย อำเภอคำเขื่อนแก้ว จังหวัดยโสธร ห่างจากตัวเมืองยโสธรประมาณ 25 กิโลเมตร ตามทางหลวงหมายเลข 23

 

ตอบ: เปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 08.00 – 17.00 น.

 

ตอบ: ไม่เสียค่าเข้าชม นักท่องเที่ยวสามารถเข้าชมวัดสงเปือย พิพิธภัณฑ์ของโบราณ และพื้นที่ซากเมืองโบราณดงเมืองเตยได้โดยไม่มีค่าเข้าชม

 

ตอบ: สิ่งสำคัญได้แก่ พระพุทธรูปใหญ่ เจดีย์บรรจุดินจากสังเวชนียสถาน 4 ตำบล รอยพระพุทธบาทจำลอง พิพิธภัณฑ์ของโบราณ และซากเมืองโบราณดงเมืองเตย

 

ตอบ: ดงเมืองเตยเป็นเมืองโบราณที่มีร่องรอยตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย ต่อเนื่องถึงทวารวดี เจนละ และขอมยุคต้น มีคูน้ำคันดิน ซากศาสนสถาน จารึกอักษรปัลลวะ และหลักฐานการใช้พื้นที่หลายสมัย

 

ตอบ: เจ้าอาวาสวัดสงเปือยคือ พระอธิการวรรณชัย ธมฺมวิโร

 

ตอบ: ใช้ทางหลวงหมายเลข 23 เส้นทางยโสธร – คำเขื่อนแก้ว – อุบลราชธานี มุ่งหน้าไปทางอำเภอคำเขื่อนแก้ว จากนั้นเลี้ยวเข้าสู่บ้านสงเปือยตามป้ายบอกทาง เหมาะสำหรับรถยนต์ส่วนตัว รถเช่า หรือรถรับจ้างท้องถิ่น

 

ตอบ: สามารถเที่ยวร่วมกับพระธาตุก่องข้าวน้อย วิมานพญาแถน พิพิธภัณฑ์พญาคันคาก วัดมหาธาตุ และชุมชนเก่าบ้านสิงห์ท่าได้ในวันเดียว