วัดกลางเวียง

วันเปิดทำการ: เปิดทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08:00 – 20:00 น.

 

วัดกลางเวียง หรือที่รู้จักกันในชื่อ วัดจันทโลก และ วัดจันทโลกกลางเวียง เป็นวัดสำคัญกลางเมืองเชียงรายที่มีคุณค่าทั้งด้านประวัติศาสตร์ โบราณสถาน และความเชื่อของชุมชนอย่างเด่นชัด เพราะวัดแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงศาสนสถานเก่าแก่บนถนนอุตรกิจ ตำบลเวียง อำเภอเมืองเชียงรายเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องโดยตรงกับแนวคิดเรื่อง “ศูนย์กลางเมือง” ของเชียงรายในยุคฟื้นฟูเมือง จนกลายเป็นสถานที่ที่มีทั้งพระวิหาร พระประธาน พระธาตุ และ “สะดือเมืองเชียงราย” อยู่ในบริเวณเดียวกัน ผู้ที่มาเยือนจึงไม่ได้พบเพียงวัดสวยสไตล์ล้านนาในเขตเมืองเก่า แต่ยังได้สัมผัสกับร่องรอยประวัติศาสตร์เมืองเชียงรายที่ยังมีลมหายใจอยู่ในพื้นที่จริง

 

หากสรุปให้เข้าใจง่าย วัดกลางเวียงคือวัดโบราณที่สร้างขึ้นในช่วงพม่าปกครองล้านนา ต่อมาถูกทิ้งร้างเมื่อเชียงรายกลายเป็นเมืองร้าง และกลับมามีบทบาทสำคัญอีกครั้งเมื่อเมืองเชียงรายได้รับการฟื้นฟูในสมัยรัตนโกสินทร์ ความสำคัญของวัดไม่ได้อยู่แค่ความเก่าแก่ แต่ยังอยู่ที่การเป็นจุดซึ่งถูกกำหนดให้เป็นศูนย์กลางเวียงและเป็นที่ฝังสะดือเมืองเมื่อ พ.ศ. 2417 ทำให้วัดนี้มีสถานะโดดเด่นทั้งในฐานะวัดและพื้นที่เชิงสัญลักษณ์ของเมืองเชียงราย ผู้ที่สนใจวัดเก่า วัฒนธรรมล้านนา ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น และพิธีกรรมเมือง จะพบว่าวัดกลางเวียงเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ควรแวะอย่างมากเมื่อเดินเที่ยวในตัวเมืองเชียงราย

 

ตามข้อมูลประวัติ วัดจันทโลกสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2180 โดยพญาขีธ็อก หรือพญาขีธอน เจ้าเมืองเชียงรายที่ได้รับการแต่งตั้งจากพระเจ้าตาลูนในยุคที่พม่ามีอำนาจเหนือดินแดนล้านนา ชื่อเดิมของวัดสะท้อนภาพแวดล้อมในอดีต เพราะบริเวณวัดเคยมีต้นจันทน์แดงขนาดใหญ่เป็นเอกลักษณ์ คนในท้องถิ่นจึงเรียกวัดนี้ว่า “วัดจันทโลก” เมื่อเวลาผ่านไปและบ้านเมืองเข้าสู่ช่วงสงครามขับไล่พม่า เมืองเชียงรายร้างลง วัดแห่งนี้ก็กลายเป็นวัดร้างไปด้วย เรื่องราวช่วงนี้ทำให้วัดกลางเวียงไม่ได้มีประวัติแบบต่อเนื่องเรียบง่าย แต่เป็นประวัติที่สะท้อนความผันผวนของบ้านเมืองอย่างชัดเจน

 

เมื่อเชียงรายได้รับการฟื้นฟูขึ้นใหม่ใน พ.ศ. 2368 โดยพระยารัตนอาณาเขต หรือเจ้าหนานธรรมลังกา พร้อมผู้คนจำนวนมากที่อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐาน เมืองเริ่มกลับมามีชีวิตอีกครั้ง ชาวไทขืนจากเมืองพะยากได้มาตั้งชุมชนอยู่บริเวณวัดจันทโลก เกิดบ้านพะยากขึ้น และมีการบูรณะวัดให้กลับมาใช้งานได้อีกครั้ง จากนั้นการฟื้นฟูเมืองดำเนินต่อเนื่องมาจนถึงสมัยพระยารัตนอาณาเขต หรือเจ้าอุ่นเรือน ซึ่งมีการกำหนดแนวเขตเวียงใหม่ตามแบบเมืองเดิม เมื่อวัดระยะกองไขว้ของเมืองแล้วพบว่าจุดศูนย์กลางอยู่บริเวณวัดจันทโลก จึงมีการฝังสะดือเมืองเมื่อ พ.ศ. 2417 และนับแต่นั้นวัดนี้จึงถูกเรียกว่า “วัดจันทโลกกลางเวียง” ก่อนที่ชื่อจะค่อย ๆ กร่อนเหลือเป็น “วัดกลางเวียง” ในปัจจุบัน

 

อีกเหตุการณ์หนึ่งที่มีผลต่อชื่อวัดอย่างมากคือพายุใหญ่ใน พ.ศ. 2446 ซึ่งพัดต้นจันทน์แดงต้นมหึมาภายในวัดล้มลง พาดทับต้นตาล ต้นลาน และสร้างความเสียหายแก่วิหารและกุฏิอย่างหนัก ต้นจันทน์แดงที่เคยเป็นสัญลักษณ์ของวัดจึงสิ้นสุดบทบาทลง และไม้จันทน์ส่วนหนึ่งถูกเก็บไว้ที่เชียงราย อีกส่วนหนึ่งมอบให้เชียงใหม่ในฐานะสื่อไมตรีระหว่างสองเมือง เรื่องนี้ทำให้ชื่อ “จันทโลก” ค่อย ๆ ลดการใช้งานลง และชื่อ “วัดกลางเวียง” ซึ่งสัมพันธ์กับสถานะของวัดในฐานะจุดกลางเวียงกลับโดดเด่นขึ้นแทน จึงนับได้ว่าชื่อปัจจุบันของวัดมีที่มาทั้งจากภูมิศาสตร์เมืองและจากการเปลี่ยนแปลงของประวัติศาสตร์ท้องถิ่นพร้อมกัน

 

สิ่งที่ทำให้วัดกลางเวียงมีความน่าสนใจมากกว่าวัดเก่าในเขตเมืองทั่วไป คือการรวมองค์ประกอบสำคัญของศาสนสถานและสัญลักษณ์เมืองไว้ในจุดเดียว ภายในวัดมีวิหาร พระประธาน เจดีย์ และศาลสะดือเมืองเชียงราย ซึ่งช่วยให้ผู้มาเยือนเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างพุทธศาสนากับความเชื่อเรื่องเมืองในวัฒนธรรมล้านนาได้ชัดขึ้นมาก เมื่อเดินเข้าไปในวัดจะสัมผัสได้ทันทีว่าสถานที่แห่งนี้มีบรรยากาศแบบวัดเมืองเก่าที่สงบ เรียบ และยังคงความเป็นศูนย์กลางของชุมชน แม้อยู่กลางเขตเมืองเชียงรายซึ่งเต็มไปด้วยสถานที่ท่องเที่ยว ร้านอาหาร และที่พักโดยรอบก็ตาม

 

วิหารของวัดกลางเวียงในปัจจุบันสร้างขึ้นใหม่เมื่อ พ.ศ. 2534 เป็นสถาปัตยกรรมแบบล้านนาประยุกต์ที่ยังคงเอกลักษณ์ของวัดเหนือได้อย่างชัดเจน บันไดทางขึ้นทำเป็นรูปพญานาคคายออกจากปากมกร เสริมด้วยรูปปั้นพญาราชสีห์และตุงกระด้าง 1 คู่ ทำให้ตัววิหารมีความสง่างามและสะท้อนรสนิยมทางศิลปกรรมท้องถิ่นอย่างดี ผู้ที่ชอบวัดเหนือแบบร่วมสมัยจะเห็นได้ว่าวิหารหลังนี้ไม่ได้พยายามลอกแบบโบราณทั้งหมด แต่เลือกใช้ภาษาสถาปัตยกรรมล้านนาให้เข้ากับการบูรณะยุคใหม่ จึงเป็นทั้งอาคารใช้งานจริงและตัวแทนของการสืบทอดศิลปกรรมพื้นถิ่นในเชียงราย

 

ภายในวิหารประดิษฐานพระประธานปูนปั้นปางมารวิชัย เดิมเป็นงานศิลปะสกุลช่างไทขืน ก่อนจะมีการบูรณะก่อพอกทับองค์เดิมและปรับรูปแบบให้สัมพันธ์กับศิลปะล้านนาในเวลาต่อมา พระประธานองค์นี้ลงรักปิดทองทั้งองค์ และมีนามว่า “พระเจ้าเพชรมงคลมุนี” ถือเป็นปูชนียวัตถุสำคัญที่สุดองค์หนึ่งของวัด ความน่าสนใจอยู่ที่พระประธานไม่ได้สะท้อนเพียงการบูชาในเชิงศาสนา แต่ยังเป็นหลักฐานของการซ้อนทับกันระหว่างศิลปะไทขืนกับศิลปะล้านนาในพื้นที่เชียงรายด้วย ผู้ที่สนใจประวัติศาสตร์ศิลป์จึงมักมองพระประธานองค์นี้ในฐานะหลักฐานของการเปลี่ยนผ่านทางวัฒนธรรม ไม่ใช่เพียงองค์พระสำหรับกราบไหว้เท่านั้น

 

อีกจุดหนึ่งที่โดดเด่นมากคือเจดีย์ของวัด ซึ่งเดิมเป็นพระเจดีย์ปัญจมหาธาตุ ต่อมาใน พ.ศ. 2539 มีการสร้างพระธาตุช้างค้ำครอบองค์เดิมไว้ รูปแบบเจดีย์ที่เห็นในปัจจุบันจึงมีลักษณะเป็นเจดีย์ช้างค้ำ ประดับซุ้มจระนำด้วยพระพุทธรูปจำนวนมาก ฐานโดยรอบมีช้างทรงเครื่องรายล้อม ทำให้เกิดภาพจำที่งดงามและเด่นมากเมื่อมองจากภายนอก เจดีย์องค์นี้จึงเป็นหนึ่งในมุมที่ผู้มาเยือนนิยมถ่ายภาพ รวมทั้งเป็นเครื่องยืนยันว่าการบูรณะวัดกลางเวียงในยุคใหม่ไม่ได้ทำเพียงเพื่อซ่อมแซม แต่ยังทำเพื่อฟื้นภาพลักษณ์ความเป็นวัดเมืองที่สง่างามคู่ศูนย์กลางเชียงรายด้วย

 

หัวใจเชิงวัฒนธรรมของวัดกลางเวียงอยู่ที่ “เสาสะดือเมืองเชียงราย” หรือศาลสะดือเมือง ซึ่งทำให้วัดนี้มีสถานะพิเศษมากกว่าวัดทั่วไปในเมือง ตามจดหมายเหตุมีการฝังสะดือเมืองเมื่อ พ.ศ. 2417 ในสมัยพระยารัตนอาณาเขต หรือเจ้าอุ่นเรือน เดิมสะดือเมืองไม่ได้อยู่ตรงตำแหน่งเดียวกับที่เห็นในปัจจุบัน แต่ตั้งอยู่ค่อนไปทางตะวันออกเฉียงใต้ของบริเวณวัด มีรูปร่างคล้ายสถูปลูกฟักทองและมีมณฑปครอบไว้ ความเชื่อเรื่องสะดือเมืองสะท้อนแนวคิดแบบล้านนาที่มองเมืองเป็นสิ่งมีชีวิต มีจุดศูนย์กลาง มีดวงเมือง และต้องมีพิธีกรรมปกปักรักษาให้บ้านเมืองร่มเย็น ผู้ที่มาเที่ยววัดกลางเวียงจึงไม่ได้ชมเพียงงานสถาปัตยกรรม แต่ได้เห็นร่องรอยของระบบความคิดเรื่องเมืองในอดีตที่ยังคงส่งอิทธิพลต่อพิธีกรรมร่วมสมัย

 

วัดกลางเวียงยังเกี่ยวข้องกับประเพณี “ไหว้ดือเมือง” หรือ “ประเวณีไหว้สะดือเมือง” ซึ่งเดิมมีลักษณะคล้ายการใส่ขันดอกแบบอินทขิลเมืองเชียงใหม่ โดยจัดในช่วง “เดือนแปดเข้า เดือนเก้าออก” ประเพณีนี้เป็นพิธีสำคัญที่เชื่อมโยงผู้คนกับดวงเมืองเชียงรายโดยตรง แม้ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 วัดจะได้รับผลกระทบและสะดือเมืองเดิมเสียสภาพลงจากการถูกลักลอบขุดหาโบราณวัตถุ ก่อนจะถูกละเลยอยู่ช่วงหนึ่ง แต่ต่อมาได้มีการรื้อฟื้นความสำคัญของสถานที่นี้อีกครั้ง โดยเฉพาะการสร้างสะดือเมืองใหม่เมื่อวันที่ 28 กันยายน พ.ศ. 2534 และการรื้อฟื้นประเพณีไหว้ดือเมืองขึ้นใหม่ใน พ.ศ. 2553 จึงทำให้วัดกลางเวียงยังคงเป็นศูนย์รวมของทั้งประวัติศาสตร์และพิธีกรรมเมืองมาจนถึงปัจจุบัน

 

ในมุมของนักท่องเที่ยว วัดกลางเวียงเป็นวัดที่เหมาะกับการเดินเที่ยวแบบค่อย ๆ ซึมซับรายละเอียดมากกว่าการแวะเพียงสั้น ๆ เพราะภายในมีหลายชั้นของเรื่องราวให้สังเกต ตั้งแต่ชื่อเดิมของวัด ประวัติยุคพม่าครองล้านนา การฟื้นเมืองเชียงราย การเปลี่ยนชื่อจากจันทโลกมาเป็นกลางเวียง ตลอดจนการมีเสาสะดือเมืองอยู่ในพื้นที่เดียวกัน หากมองเพียงผิวเผิน วัดนี้อาจดูเป็นวัดเมืองเก่าที่สงบงาม แต่เมื่อค่อย ๆ อ่านความหมายขององค์ประกอบแต่ละจุด จะพบว่าวัดกลางเวียงเป็นเสมือนสรุปย่อของประวัติศาสตร์เชียงรายในช่วงหลายยุคสมัย

 

การเดินทางมายังวัดกลางเวียงสะดวกมากสำหรับคนที่พักในตัวเมืองเชียงราย เพราะวัดตั้งอยู่บนถนนอุตรกิจ ใกล้แหล่งท่องเที่ยวสำคัญหลายแห่งของย่านเมืองเก่า เช่น วัดพระสิงห์ หอนาฬิกาเชียงราย สวนตุงและโคม และย่านถนนคนเดิน ผู้ที่ใช้รถส่วนตัวสามารถขับมาตามถนนอุตรกิจแล้วหาที่จอดในบริเวณใกล้วัด ส่วนผู้ที่พักในย่านไนต์บาซาร์หรือหอนาฬิกามักสามารถเดินมาได้ในระยะไม่ไกล การแวะวัดกลางเวียงจึงเหมาะมากกับโปรแกรมเที่ยวเมืองเชียงรายแบบ 1 วัน หรือการเดินเที่ยวในช่วงเช้าถึงเย็น เพราะสามารถเชื่อมต่อไปยังจุดท่องเที่ยวอื่นได้ง่ายโดยไม่ต้องออกนอกตัวเมือง

 

ช่วงเวลาที่เหมาะกับการมาเยือนวัดคือช่วงเช้าถึงเย็น เนื่องจากวัดอยู่ในเขตเมือง เดินทางง่าย และแสงในช่วงเช้ากับบ่ายอ่อนจะช่วยให้มองเห็นรายละเอียดของวิหาร เจดีย์ และมณฑปสะดือเมืองได้สวยขึ้น หากมาในช่วงที่วัดจัดประเพณีเกี่ยวกับสะดือเมืองหรือกิจกรรมทางศาสนา บรรยากาศจะมีมิติมากขึ้น เพราะผู้มาเยือนจะได้เห็นบทบาทของวัดในฐานะพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของชุมชนร่วมสมัย ไม่ใช่เพียงสถานที่เก่าแก่ที่เก็บไว้ให้ชมอย่างเดียว อย่างไรก็ตาม ในการเข้าชมควรแต่งกายสุภาพและรักษาความสงบเช่นเดียวกับการเข้าวัดทั่วไป

 

ปัจจุบันวัดกลางเวียงยังเป็นวัดที่มีความเคลื่อนไหวและมีบทบาททางศาสนาอย่างต่อเนื่อง โดยมีพระมหาภูริณัฐ วชิราโภ เป็นเจ้าอาวาสตามข้อมูลที่เผยแพร่ในปี 2025 ความต่อเนื่องนี้ช่วยให้วัดไม่ได้เป็นเพียงโบราณสถานที่หยุดอยู่กับอดีต แต่เป็นพื้นที่ที่ยังมีการดูแล บูรณะ ประกอบพิธีกรรม และเชื่อมโยงกับศรัทธาของชาวเชียงรายในปัจจุบันจริง ๆ สำหรับผู้ที่ต้องการเที่ยววัดในเชียงรายแบบได้ทั้งความงามเชิงศิลปกรรม ความรู้เชิงประวัติศาสตร์ และความเข้าใจเรื่องคติเมืองล้านนา วัดกลางเวียงจึงเป็นหนึ่งในจุดหมายที่ครบถ้วนมากที่สุดแห่งหนึ่งในตัวเมือง

 

 

ตอบ: ใช่ วัดกลางเวียงคือวัดเดียวกับวัดจันทโลกหรือวัดจันทโลกกลางเวียง เป็นชื่อเรียกต่างกันตามพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของวัด

 

ตอบ: จุดเด่นคือการมีเสาสะดือเมืองเชียงรายอยู่ภายในวัด ควบคู่กับวิหาร พระประธาน และพระธาตุช้างค้ำ ทำให้วัดนี้มีทั้งความสำคัญทางศาสนาและความหมายเชิงสัญลักษณ์ของเมือง

 

ตอบ: ตามประวัติ วัดสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2180 ในสมัยพญาขีธ็อกหรือพญาขีธอน เจ้าเมืองเชียงรายยุคพม่าครองล้านนา

 

ตอบ: พระประธานของวัดมีนามว่า พระเจ้าเพชรมงคลมุนี เป็นพระประธานปูนปั้นปางมารวิชัยที่มีรากฐานจากศิลปะสกุลช่างไทขืนและได้รับการบูรณะในรูปแบบศิลปะล้านนา

 

ตอบ: วัดกลางเวียงเป็นที่ตั้งของสะดือเมืองเชียงราย จึงเป็นศูนย์กลางของประเพณีไหว้ดือเมืองหรือไหว้สะดือเมือง ซึ่งเป็นพิธีสำคัญในคติความเชื่อแบบล้านนาเกี่ยวกับดวงเมืองและความร่มเย็นของบ้านเมือง

 

ตอบ: เดินทางง่ายมาก เพราะตั้งอยู่ในเขตเมืองเชียงราย ใกล้หอนาฬิกาและแหล่งท่องเที่ยวสำคัญหลายแห่งของย่านเมืองเก่า