โบราณสถานสระน้ำสระสี่เหลี่ยม

โบราณสถานสระน้ำสระสี่เหลี่ยม ตั้งอยู่ที่บ้านสระสี่เหลี่ยม ตำบลสระสี่เหลี่ยม อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี เป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญที่สะท้อนให้เห็นถึงการตั้งถิ่นฐานของชุมชนโบราณในยุคทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 13-17 พื้นที่แห่งนี้เคยเป็นศูนย์กลางการดำรงชีวิตของผู้คนในสมัยโบราณ โดยมีแหล่งน้ำเป็นหัวใจสำคัญของการตั้งถิ่นฐานเพื่อใช้อุปโภคบริโภคและประกอบพิธีกรรมทางศาสนา สระน้ำแห่งนี้ถูกสร้างขึ้นจากศิลาแลง มีลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดกว้างประมาณ 12 เมตร ยาว 15 เมตร ลึกกว่า 2 วา การก่อสร้างสระน้ำนี้สะท้อนให้เห็นถึงความรู้ความสามารถและเทคโนโลยีของคนโบราณ เนื่องจากมีการขุดศิลาแลงให้เป็นแนวดิ่งเรียบตรงทั้งสี่ด้านได้อย่างประณีตคล้ายกับการใช้เครื่องจักรตัด จึงเป็นสิ่งที่สร้างความอัศจรรย์ใจแก่ผู้พบเห็นอย่างมาก

 

กรมศิลปากรได้ทำการสำรวจและประกาศขึ้นทะเบียนสระน้ำสระสี่เหลี่ยมแห่งนี้เป็นโบราณสถานเมื่อวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2474 ตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 52 หน้า 3684 โดยสระน้ำแห่งนี้ถือเป็นหลักฐานสำคัญของเมืองพนัสนิคมและชุมชนใกล้เคียง ในอดีตพื้นที่นี้เคยมีความเจริญรุ่งเรืองและมีความเชื่อมโยงกับเมืองโบราณหลายแห่ง เช่น เมืองพระรถที่ตำบลหน้าพระธาตุ เมืองโบราณศรีมโหสถในจังหวัดปราจีนบุรี และเมืองอื่น ๆ ในยุคทวารวดี เส้นทางโบราณยังคงมีร่องรอยให้เห็น เช่น แนวคลองและถนนดินที่เชื่อมต่อระหว่างตำบลหน้าพระธาตุ สระสี่เหลี่ยม และอำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา

 

ตามตำนานเล่าขานกล่าวกันว่า พระรถในเรื่องพระรถเมรีเป็นผู้ขุดสระน้ำแห่งนี้เพื่อใช้น้ำเลี้ยงไก่ชนของพระองค์ และยังมีการเล่าถึงเหตุการณ์ที่พระรถทรงเสด็จไปพนันตีไก่กับพระเจ้าอู่ทองอู่ไท ที่ตำบลดงน้อย จังหวัดปราจีนบุรี โดยมีการเดิมพันถึงขั้นเอาบ้านเอาเมืองเป็นรางวัล เรื่องเล่าเหล่านี้ทำให้สระน้ำแห่งนี้มีคุณค่าเชิงตำนานและกลายเป็นส่วนหนึ่งของความเชื่อและวิถีชีวิตของชาวบ้านในท้องถิ่น

 

นอกจากตัวสระน้ำแล้ว ยังมีหลักฐานโบราณคดีที่สำคัญ เช่น รอยเท้าของคนโบราณที่ปรากฏบนหินขอบสระด้านทิศเหนือ รวมถึงบันไดหินทางด้านทิศตะวันตกที่ใช้สำหรับลงไปตักน้ำ แม้ว่าในปี พ.ศ. 2512 กรมชลประทานได้ขุดคลองจากท่าลาด อำเภอพนมสารคาม ผ่านใกล้สระน้ำแห่งนี้และนำดินมาถมบางส่วนของบันได ทำให้เหลือให้เห็นเพียงเล็กน้อยเท่านั้น

 

จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ในปี พ.ศ. 2372 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 มีการอพยพของผู้คนจากบ้านหน้าพระธาตุมาตั้งถิ่นฐานบริเวณสระสี่เหลี่ยม ร่วมกับคนจีนที่เข้ามาค้าขายและตั้งร้านขายของกินของใช้ จนพื้นที่รอบสระกลายเป็นย่านชุมชนและตลาดที่ผู้คนเรียกกันว่า “เนินตลาด” หรือ “เดิรตลาด” ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการฟื้นฟูชุมชนบริเวณนี้อีกครั้งหลังจากที่เคยร้างไปในอดีต

 

สระน้ำสระสี่เหลี่ยมมีคุณค่าทั้งทางประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ และวัฒนธรรม พื้นที่แห่งนี้สะท้อนถึงความสามารถของชุมชนโบราณในการจัดการทรัพยากรน้ำและการวางผังเมือง โดยมีแนวถนนโบราณที่เรียกว่าแนวถนนพระรถ เชื่อมโยงเมืองต่าง ๆ ในภูมิภาคเข้าด้วยกัน เดิมบริเวณสระเคยมีแท่นหินซึ่งคาดว่าใช้ในพิธีกรรมทางศาสนา แต่ปัจจุบันได้สูญหายไปแล้ว

 

การเดินทาง ไปยังโบราณสถานสระน้ำสระสี่เหลี่ยมสามารถทำได้สะดวก จากกรุงเทพมหานครใช้เส้นทางถนนมอเตอร์เวย์หมายเลข 7 มุ่งหน้าสู่จังหวัดชลบุรี จากนั้นแยกเข้าถนนทางหลวงหมายเลข 344 (สายบ้านบึง–แกลง) มุ่งหน้าเข้าสู่อำเภอพนัสนิคม เมื่อถึงตัวอำเภอให้ขับต่อไปตามถนนทางหลวงหมายเลข 315 โดยมีป้ายบอกทางไปยังตำบลสระสี่เหลี่ยมอย่างชัดเจน ระยะทางรวมประมาณ 100-120 กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางราว 1 ชั่วโมงครึ่งถึง 2 ชั่วโมง ทั้งนี้ยังสามารถใช้บริการขนส่งสาธารณะ เช่น รถตู้หรือรถโดยสารประจำทางจากกรุงเทพฯ ไปพนัสนิคม แล้วต่อรถสองแถวหรือมอเตอร์ไซค์รับจ้างเข้าไปยังตัวโบราณสถานได้สะดวก โบราณสถานตั้งอยู่ไม่ไกลจากชุมชนและตลาดท้องถิ่น ทำให้นักท่องเที่ยวสามารถเดินทางเข้าไปเยี่ยมชมได้ตลอดทั้งปี

 

ทุกวันนี้ โบราณสถานสระน้ำสระสี่เหลี่ยมยังคงเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมที่น่าสนใจของจังหวัดชลบุรี เป็นสถานที่ที่นักโบราณคดีและผู้สนใจประวัติศาสตร์สามารถเข้ามาศึกษาร่องรอยความรุ่งเรืองของชุมชนในสมัยทวารวดี อีกทั้งยังเป็นพื้นที่ที่ช่วยให้คนรุ่นหลังได้ตระหนักถึงคุณค่าของการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมและแหล่งน้ำโบราณที่มีความสำคัญต่อวิถีชีวิตของผู้คนในอดีต การดูแลรักษาโบราณสถานแห่งนี้ให้คงอยู่สืบต่อไปจึงเป็นสิ่งสำคัญไม่เพียงเพื่อการศึกษา แต่ยังเป็นการคงไว้ซึ่งรากเหง้าทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของชุมชนท้องถิ่นอีกด้วย