วัดบางขนุน

วันเปิดทำการ: เปิดทุกวัน

เวลาเปิดทำการ: 08.00–16.30 น.

 

วัดบางขนุน จังหวัดนนทบุรี เป็นวัดเก่าแก่ในอำเภอบางกรวยที่มีคุณค่าทั้งด้านประวัติศาสตร์ ศิลปกรรม และภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยเฉพาะ “หินบดยา” ของแพทย์แผนโบราณ “สมุดไทย” หรือสมุดข่อยที่บันทึกองค์ความรู้สำคัญ และธรรมาสน์ไม้เก่าสมัยอยุธยาตอนปลาย วัดแห่งนี้จึงไม่ใช่เพียงวัดสำหรับทำบุญและไหว้พระเท่านั้น แต่ยังเป็นพื้นที่ที่เก็บรักษาความทรงจำของชุมชนบางขนุนเอาไว้ในรูปแบบของสถาปัตยกรรม วัตถุโบราณ ตำรายา และงานศิลปกรรมที่หาดูได้ไม่ง่ายในวัดทั่วไปใกล้กรุงเทพฯ

 

ตัววัดตั้งอยู่ในตำบลบางขนุน อำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี ท่ามกลางย่านชุมชนเก่าและสวนผลไม้ซึ่งยังคงบรรยากาศเงียบสงบกว่าพื้นที่เมืองชั้นใน ความน่าสนใจของวัดบางขนุนอยู่ที่การเป็นวัดเล็กที่ซ่อนคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมเอาไว้อย่างลึกซึ้ง เมื่อเดินเข้าสู่พื้นที่วัดจะสัมผัสได้ถึงบรรยากาศวัดโบราณริมคลองแบบนนทบุรีแท้ ๆ ที่ไม่เน้นความโอ่อ่าสมัยใหม่ แต่เด่นที่ชั้นประวัติศาสตร์และความละเอียดของมรดกที่สืบทอดมาภายในวัด

 

วัดบางขนุนเป็นวัดเก่าที่มีประวัติย้อนไปได้อย่างน้อยตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีข้อมูลของคณะสงฆ์ระบุว่าตั้งวัดเมื่อ พ.ศ. 2103 ได้รับวิสุงคามสีมาเมื่อ พ.ศ. 2113 ขณะเดียวกันข้อมูลด้านศิลปกรรมและการอนุรักษ์ยังชี้ให้เห็นว่าวัดแห่งนี้อาจมีความเก่าแก่ในระดับอยุธยากลางถึงปลาย เพราะยังคงมีพระอุโบสถที่หลงเหลือฐานแอ่นโค้งทรงสำเภาแบบศิลปกรรมสมัยอยุธยา รวมถึงหอไตรกลางน้ำ จิตรกรรม และเครื่องประกอบศาสนสถานอีกหลายชิ้นที่สะท้อนรากเดิมของวัดอย่างชัดเจน

 

หนึ่งในสิ่งที่ทำให้วัดบางขนุนโดดเด่นไม่เหมือนวัดอื่นคือ “หินบดยา” สำหรับยาแผนโบราณ ซึ่งเป็นมรดกด้านแพทย์พื้นบ้านที่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตของชุมชน วัดมีหินบดยาอยู่ 3 ชุด แต่ละชุดประกอบด้วยอุปกรณ์ 3 ชิ้น คือแท่งหินบด แท่นหินรองบด และฐานไม้สำหรับวางแท่นหินบด แท่งหินบดทำจากหินทรายสีแดงเป็นก้อนสี่เหลี่ยมยาวประมาณ 1 ฟุต หนาราว 1 คืบ ส่วนฐานรองเป็นไม้เนื้อแข็งที่ยังคงสภาพดี แสดงให้เห็นถึงการใช้งานจริงในอดีต ไม่ใช่เพียงวัตถุที่ทำขึ้นเพื่อจัดแสดงภายหลัง

 

วิธีใช้หินบดยาอาศัยแรงงานคนในการบดสมุนไพรหรือวัตถุดิบให้ละเอียด ก่อนนำไปผสมเป็นตัวยารักษาโรคตามตำรับที่ต้องการ รายละเอียดลักษณะนี้สะท้อนว่าพื้นที่วัดไม่ได้เป็นเพียงศูนย์กลางทางศาสนา แต่ยังเคยมีบทบาทเป็นพื้นที่เก็บรักษาและถ่ายทอดความรู้เรื่องการรักษาโรคแบบดั้งเดิมของชุมชนอีกด้วย สำหรับผู้สนใจประวัติแพทย์แผนไทย วัตถุชุดนี้ถือว่าน่าสนใจมาก เพราะช่วยให้เห็นภาพจริงของกระบวนการผลิตยาในอดีตที่สัมพันธ์กับวัดและพระสงฆ์ในชนบทอย่างใกล้ชิด

 

ประเด็นนี้ยิ่งชัดขึ้นเมื่อมีข้อมูลว่าราว พ.ศ. 2531 อดีตเจ้าอาวาสวัดบางขนุนซึ่งมรณภาพแล้ว มีความรู้เรื่องยาแผนโบราณเป็นอย่างดี ส่วนหนึ่งเพราะภายในวัดมี “สมุดไทย” หรือสมุดข่อยที่บันทึกตำราแพทย์โบราณไว้หลายฉบับ วัดจึงเป็นมากกว่าสถานที่ประกอบศาสนกิจ แต่เป็นคลังภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เคยมีการใช้ประโยชน์จริง ทั้งในด้านการแพทย์ การศึกษา และการอนุรักษ์องค์ความรู้ของชุมชน

 

ในบรรดาสมุดไทยที่วัดเคยเก็บรักษาไว้ มีทั้งตำราเจ็ดคัมภีร์ ภาพทศชาติ ตำราแพทย์โบราณ ตำรากฎหมาย และตำราโหราศาสตร์ โดยบางชุดมีอายุถึงสมัยรัชกาลที่ 1 และบางส่วนอยู่ในช่วงรัชกาลที่ 6–7 แม้ปัจจุบันจะเหลือเพียงบางฉบับ แต่สิ่งที่ยังนับว่าสำคัญมากคือ ตำราเจ็ดคัมภีร์และภาพทศชาติ ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าวัดบางขนุนมีบทบาทเป็นแหล่งสะสมความรู้หลายแขนง ไม่ได้จำกัดเฉพาะคัมภีร์ทางศาสนาเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมภูมิปัญญาที่ใช้กำกับชีวิตผู้คนในอดีตอย่างรอบด้าน

 

อีกสิ่งหนึ่งที่น่าชมอย่างยิ่งคือ “ธรรมาสน์” ไม้เก่าสมัยอยุธยาตอนปลาย ซึ่งมีสีสันงดงามและแกะสลักลวดลายดอกไม้อย่างวิจิตร ธรรมาสน์ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องใช้ของพระสงฆ์สำหรับนั่งเทศนา แต่เป็นหลักฐานด้านช่างฝีมือและรสนิยมศิลปกรรมของยุคสมัย การที่วัดยังคงเก็บรักษาธรรมาสน์โบราณเอาไว้ได้ ทำให้ผู้ที่สนใจศิลปกรรมไม้ งานแกะสลัก และงานช่างสมัยอยุธยาเห็นคุณค่าของวัดนี้ได้ทันที

 

นอกจากโบราณวัตถุที่ผู้คนกล่าวถึงกันมาก วัดบางขนุนยังมีองค์ประกอบทางศิลปกรรมอีกหลายส่วนที่น่าสนใจ กรมศิลปากรระบุว่าวัดมีพระอุโบสถที่ยังหลงเหลือฐานแอ่นโค้งทรงสำเภาแบบศิลปกรรมสมัยอยุธยา ภายในมีจิตรกรรมฝาผนังพุทธประวัติ หอไตรกลางน้ำที่มีลักษณะสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยา และธรรมาสน์ไม้เก่าหลายหลัง รายละเอียดเหล่านี้ทำให้วัดบางขนุนมีน้ำหนักในเชิงการศึกษาอย่างมาก เพราะช่วยให้เห็นว่าพื้นที่วัดขนาดไม่ใหญ่ก็สามารถเก็บรักษาหลักฐานทางศิลปะและวัฒนธรรมไว้ได้อย่างเข้มข้น

 

ความโดดเด่นของวัดบางขนุนจึงอยู่ที่การผสานกันระหว่างศาสนา ศิลปกรรม และภูมิปัญญาชุมชน วัดไม่ได้มีภาพจำแบบวัดใหญ่ชื่อดังที่เต็มไปด้วยสิ่งปลูกสร้างใหม่หรือแลนด์มาร์กถ่ายรูปขนาดใหญ่ แต่กลับมีเสน่ห์เฉพาะตัวในฐานะวัดเก่าที่ซ่อนเรื่องราวเอาไว้เป็นชั้น ๆ ผู้ที่ชอบเที่ยววัดแบบลึก ชอบดูโบราณวัตถุ สนใจสมุดข่อย ตำรายาไทย หรืออยากเห็นร่องรอยสมัยอยุธยาในนนทบุรี จะรู้สึกว่าวัดนี้ให้ประสบการณ์ต่างจากวัดท่องเที่ยวทั่วไปอย่างชัดเจน

 

สำหรับนักท่องเที่ยวสายวัฒนธรรม วัดบางขนุนเหมาะอย่างมากกับการมาเยือนแบบค่อย ๆ เดินชมและใช้เวลาสังเกตรายละเอียด เพราะของสำคัญหลายอย่างไม่ได้อยู่ในรูปของอาคารใหญ่โต แต่เป็นคุณค่าที่ซ่อนอยู่ในวัตถุอย่างหินบดยา ธรรมาสน์ สมุดไทย และโครงสร้างสถาปัตยกรรมเก่า การมาเที่ยววัดแห่งนี้จึงคล้ายการได้อ่านประวัติศาสตร์ท้องถิ่นผ่านวัตถุจริง มากกว่าการมาแวะไหว้พระแล้วรีบเดินทางต่อ

 

ในเชิงประสบการณ์การเที่ยวจริง วัดบางขนุนยังมีข้อดีเรื่องบรรยากาศที่สงบและเดินทางไม่ไกลจากกรุงเทพฯ เหมาะกับผู้ที่อยากหาวัดเงียบ ๆ สำหรับทำบุญ พักใจ หรือเที่ยวต่อในเส้นทางบางกรวย–บางขนุน–บางคูเวียงได้ในวันเดียว หากจัดทริปดี ๆ ยังสามารถเชื่อมกับวัดเก่าใกล้เคียง ตลาดน้ำ หรือคาเฟ่ย่านราชพฤกษ์และบางกรวยได้ง่าย จึงเหมาะทั้งกับคนที่อยากเที่ยวเชิงเรียนรู้และคนที่ต้องการทริปสั้นใกล้กรุง

 

วัดแห่งนี้ยังสะท้อนภาพความสัมพันธ์ดั้งเดิมระหว่างวัดกับชุมชนอย่างชัดเจน เพราะสิ่งที่เก็บรักษาไว้ภายในวัดไม่ใช่เพียงของประกอบศาสนพิธี แต่เป็นความรู้ที่ชุมชนเคยใช้จริงในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นการแพทย์แผนโบราณ ความรู้ทางกฎหมาย โหราศาสตร์ หรือภาพทศชาติที่เชื่อมโยงกับการสอนศีลธรรม การดำรงอยู่ของวัตถุเหล่านี้ทำให้วัดบางขนุนมีสถานะคล้าย “พิพิธภัณฑ์ชุมชนที่ยังมีชีวิต” แม้จะไม่ได้จัดแสดงในรูปแบบพิพิธภัณฑ์อย่างเป็นทางการก็ตาม

 

ผู้ที่ต้องการเข้าไปชมภายในวัดควรแต่งกายสุภาพ สำรวมกิริยา และเคารพพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ตามมารยาทของการเข้าวัด โดยเฉพาะหากต้องการชมโบราณวัตถุหรือสิ่งของสำคัญภายในวัด ควรสอบถามพระภิกษุหรือผู้ดูแลก่อนในบางกรณี เพราะบางส่วนอาจไม่ได้เปิดให้เข้าชมตลอดเวลา การเที่ยววัดบางขนุนจึงควรใช้แนวทางแบบเคารพสถานที่และให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์เป็นหลัก

 

การเดินทาง วัดบางขนุนตั้งอยู่เลขที่ 37 หมู่ 2 ถนนบางกรวย–จงถนอม ตำบลบางขนุน อำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี สามารถเดินทางโดยรถยนต์จากกรุงเทพฯ ผ่านถนนราชพฤกษ์ ถนนนครอินทร์ หรือถนนบางกรวย–ไทรน้อย แล้วเชื่อมเข้าสู่ย่านบางขนุนได้ค่อนข้างสะดวก หากใช้รถสาธารณะสามารถเข้าพื้นที่บางกรวยหรือราชพฤกษ์ก่อน แล้วต่อรถรับจ้างหรือแท็กซี่มายังวัดได้ ระยะทางไม่ไกลจากกรุงเทพฯ ชั้นใน จึงเหมาะกับการเที่ยวแบบครึ่งวันหรือจัดเป็นเส้นทางไหว้พระและเที่ยวชุมชนในนนทบุรีได้สบาย

 

 

ตอบ: จุดเด่นสำคัญคือหินบดยาแผนโบราณ สมุดไทยหรือตำราโบราณ ธรรมาสน์ไม้เก่าสมัยอยุธยา และพระอุโบสถที่มีฐานแอ่นโค้งทรงสำเภา

 

ตอบ: วัดบางขนุนมีข้อมูลว่าตั้งวัดเมื่อ พ.ศ. 2103 และรับวิสุงคามสีมาเมื่อ พ.ศ. 2113 จึงเป็นวัดเก่าที่มีรากย้อนไปถึงสมัยอยุธยา

 

ตอบ: หินบดยาเป็นหลักฐานของภูมิปัญญาแพทย์แผนโบราณที่เคยใช้จริงในการบดสมุนไพรและปรุงยาเพื่อรักษาโรคของคนในชุมชน

 

ตอบ: วัดเคยเก็บรักษาสมุดไทยหลายประเภท เช่น ตำราเจ็ดคัมภีร์ ภาพทศชาติ ตำราแพทย์โบราณ ตำรากฎหมาย และตำราโหราศาสตร์ โดยฉบับสำคัญที่ยังกล่าวถึงมากคือ ตำราเจ็ดคัมภีร์และภาพทศชาติ

 

ตอบ: เปิดทุกวัน เวลา 08.00–16.30 น.

 

ตอบ: เหมาะกับผู้ที่ชอบเที่ยววัดเก่า สนใจศิลปกรรมอยุธยา ภูมิปัญญาแพทย์แผนไทย และคนที่อยากหาวัดเงียบ ๆ ใกล้กรุงเทพฯ สำหรับทำบุญและเรียนรู้ประวัติท้องถิ่น